Aleteia logoAleteia logoAleteia
czwartek 01/12/2022 |
Św. Karola de Foucauld
Aleteia logo
Styl życia
separateurCreated with Sketch.

Nie tylko ciocia… Znacie dawne określenia członków rodziny?

DAWNE OKREŚLENIA RODZINY

Shutterstock

Joanna Operacz - 20.12.18

Wiecie, kim była dawniej świekra? A pociotek? Sprawdźcie staropolskie nazwy krewnych, żebyście wiedzieli, jak zwracać się do rodziny przy świątecznym stole ;)

Dzisiaj każda kobieta z rodziny starsza o jedno pokolenie jest ciocią, a krewni w naszym wieku – kuzynami. Nasi przodkowie uznaliby to za straszny bałagan. W dawnej Polsce istniała odrębna terminologia dla każdego członka rodziny. Nawet na matkę żony mówiło się inaczej niż na matkę męża! Tylko jedna z nich była teściową.

Świekra Concita

Kiedy Tadeusz Boy-Żeleński na początku XX wieku tłumaczył „Panią Bovary” Gustawa Flauberta, zdecydował się w jednym fragmencie użyć słowa „świekra” na określenie matki męża tytułowej bohaterki. W jego czasach to określenie musiało być więc znane, przynajmniej biernie (tzn. nawet jeśli go nie używano, wiedziano, co oznacza).

Kiedy kilkanaście lat temu oglądałam w TVP zabawną parodię latynoskich seriali, zrobioną w konwencji wesela w zapadłym pueblo, matki nowożeńców mówiły do siebie „świekro Concito” i „świekro Juanito”. Bardzo śmieszne, ale nie do końca prawidłowe, bo „świekra” to wyłącznie matka męża. Matka żony była zawsze – tak jak teraz – „teściową” (ojciec męża to „świekr” albo „świekrz”, a ojciec żony – oczywiście „teść”).

Wuj… to wuj

Dzisiaj chyba w podobnej sytuacji jest piękny wyraz „stryj”. Każdy wie, że jest to określenie brata ojca, ale mało kto go używa. Kobiety z rodziny „po mieczu” to: „stryjenka” (siostra ojca) i „stryjna” (żona stryja). Według tego samego wzoru utworzono określenia „po kądzieli”: „wuj” (brat matki), „wujenka” (siostry matki) i „wujna” (żona wuja). „Ciotka” była kiedyś wyłącznie siostrą ojca. Jej męża nazywano „pociotem” albo „naciotem”. A więc wyraz „pociotek”, dzisiaj kojarzony jako żartobliwe określenie osoby z dalszej rodziny (w domyśle – o nieustalonej albo niepewnej koligacji), wbrew pozorom oznaczał kogoś dość bliskiego.

Dzieci wujów, stryjów i ciotek nazywano wujecznymi/stryjecznymi/ciotecznymi siostrami i braćmi. Natomiast wyraz „kuzyn” jest bardzo młody – pojawił się w Polsce w XIX wieku jako zapożyczenie z języka francuskiego. Dzieci brata nazywano „synowcem” i „synowicą” (dziś: „bratankiem” i „bratanicą”), a dzieci siostry – „siostrzeńcem” i „siostrzenicą”. Uff, przynajmniej te ostatnie określenia się nie zmieniły…

Jątrew jątrzy?

Najbardziej egzotycznie brzmią staropolskie nazwy na określenie powinowatych, czyli osób, które nie są z nami spokrewnione, tylko skoligacone przez małżeństwo. Dla kobiety brat jej męża to „dziewierz”, a siostra męża – „zełwa”. Dla mężczyzny rodzeństwo żony to „szurzy” i „świeścia”. Oczywiście swoje nazwy mieli też małżonkowie rodzeństwa: żona brata to „jątrew” (od tego zapewne pochodzi wyraz „jątrzyć”, co chyba niezbyt dobrze świadczy o stosunkach rodzinnych w tej konfiguracji), a mąż siostry to „swak”.

Mój ulubiony wyraz to „paszenog”. Oznacza męża siostry żony i pochodzi z języka awarskiego, używanego dzisiaj na terenie Dagestanu. Czyżby kolejny dowód na to, że wyśmiewane przez oświeceniowych pisarzy rojenia Sarmatów o ich pochodzeniu od starożytnego wojowniczego ludu ze wschodu nie były wcale rojeniami?

Nie ma jak szwagier

Kilka słów o szwagrze. Dzisiaj to słowo-worek, oznaczające dawnego „dziewierza”, „szurzego” i „paszenoga”, a nawet jeszcze innych mężczyzn z rodziny. Pochodzi z niemieckiego „Schwager” i brzmi podobnie nie tylko w czeskim i słowackim, ale także w duńskim i szwedzkim.

Mieliście kiedyś problem z tym, jak nazywać osoby starsze od was o dwa pokolenia, np. rodzeństwo dziadków? Dawna polszczyzna miała na to sposób! Brata dziadka nazywano „wielkim stryjem” lub „prastryjem”, brata babci – „wielkim wujem” lub „prawujem”, a siostrę babki i dziadka – „wielką ciotką” lub „praciotką”.

W ostatnich latach wiele osób interesuje się dziejami swojej rodziny i odnajduje w księgach parafialnych swoich przodków do kilku pokoleń wstecz. Może przy okazji wrócą do łask również dawne określenia członków rodziny?


SKĄD SIĘ WZIĘŁO SŁOWO KOBIETA

Czytaj także:
Białogłowa, niewiasta, a może kobyła? Skąd w języku polskim wziął się wyraz kobieta?


JĘZYKOWY PORADNIK PRZEDŚWIĄTECZNY

Czytaj także:
Wigilia czy wigilia? Językowy poradnik przedświąteczny


OŚRODEK PREADOPCYJNY TULI LULI W ŁODZI

Czytaj także:
„Kołysanka dla Tulisia” chwyta za serce… Napisała ją nasza czytelniczka!

Wiesz już, na co przeznaczysz adwentową jałmużnę?

Pomóż nam, tak jak inni Czytelnicy, szerzyć dobro i wiarę w Internecie. Wystarczy, że każdy wpłaci tylko 12 złotych, byśmy mogli dalej tworzyć darmowe treści, które podnoszą Cię na duchu.

Złóż adwentową jałmużnę
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...





Tu możesz poprosić zakonników o modlitwę. Wyślij swoją intencję!


Top 10
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail