Aleteia logoAleteia logo
Aleteia
piątek 16/04/2021 |
Św. Marii Bernadety Soubirous
home iconStyl życia
line break icon

Nie tylko ciocia… Znacie dawne określenia członków rodziny?

DAWNE OKREŚLENIA RODZINY

Shutterstock

Joanna Operacz - 20.12.18

Wiecie, kim była dawniej świekra? A pociotek? Sprawdźcie staropolskie nazwy krewnych, żebyście wiedzieli, jak zwracać się do rodziny przy świątecznym stole ;)

Dzisiaj każda kobieta z rodziny starsza o jedno pokolenie jest ciocią, a krewni w naszym wieku – kuzynami. Nasi przodkowie uznaliby to za straszny bałagan. W dawnej Polsce istniała odrębna terminologia dla każdego członka rodziny. Nawet na matkę żony mówiło się inaczej niż na matkę męża! Tylko jedna z nich była teściową.

Świekra Concita

Kiedy Tadeusz Boy-Żeleński na początku XX wieku tłumaczył „Panią Bovary” Gustawa Flauberta, zdecydował się w jednym fragmencie użyć słowa „świekra” na określenie matki męża tytułowej bohaterki. W jego czasach to określenie musiało być więc znane, przynajmniej biernie (tzn. nawet jeśli go nie używano, wiedziano, co oznacza).

Kiedy kilkanaście lat temu oglądałam w TVP zabawną parodię latynoskich seriali, zrobioną w konwencji wesela w zapadłym pueblo, matki nowożeńców mówiły do siebie „świekro Concito” i „świekro Juanito”. Bardzo śmieszne, ale nie do końca prawidłowe, bo „świekra” to wyłącznie matka męża. Matka żony była zawsze – tak jak teraz – „teściową” (ojciec męża to „świekr” albo „świekrz”, a ojciec żony – oczywiście „teść”).

Wuj… to wuj

Dzisiaj chyba w podobnej sytuacji jest piękny wyraz „stryj”. Każdy wie, że jest to określenie brata ojca, ale mało kto go używa. Kobiety z rodziny „po mieczu” to: „stryjenka” (siostra ojca) i „stryjna” (żona stryja). Według tego samego wzoru utworzono określenia „po kądzieli”: „wuj” (brat matki), „wujenka” (siostry matki) i „wujna” (żona wuja). „Ciotka” była kiedyś wyłącznie siostrą ojca. Jej męża nazywano „pociotem” albo „naciotem”. A więc wyraz „pociotek”, dzisiaj kojarzony jako żartobliwe określenie osoby z dalszej rodziny (w domyśle – o nieustalonej albo niepewnej koligacji), wbrew pozorom oznaczał kogoś dość bliskiego.

Dzieci wujów, stryjów i ciotek nazywano wujecznymi/stryjecznymi/ciotecznymi siostrami i braćmi. Natomiast wyraz „kuzyn” jest bardzo młody – pojawił się w Polsce w XIX wieku jako zapożyczenie z języka francuskiego. Dzieci brata nazywano „synowcem” i „synowicą” (dziś: „bratankiem” i „bratanicą”), a dzieci siostry – „siostrzeńcem” i „siostrzenicą”. Uff, przynajmniej te ostatnie określenia się nie zmieniły…

Jątrew jątrzy?

Najbardziej egzotycznie brzmią staropolskie nazwy na określenie powinowatych, czyli osób, które nie są z nami spokrewnione, tylko skoligacone przez małżeństwo. Dla kobiety brat jej męża to „dziewierz”, a siostra męża – „zełwa”. Dla mężczyzny rodzeństwo żony to „szurzy” i „świeścia”. Oczywiście swoje nazwy mieli też małżonkowie rodzeństwa: żona brata to „jątrew” (od tego zapewne pochodzi wyraz „jątrzyć”, co chyba niezbyt dobrze świadczy o stosunkach rodzinnych w tej konfiguracji), a mąż siostry to „swak”.

Mój ulubiony wyraz to „paszenog”. Oznacza męża siostry żony i pochodzi z języka awarskiego, używanego dzisiaj na terenie Dagestanu. Czyżby kolejny dowód na to, że wyśmiewane przez oświeceniowych pisarzy rojenia Sarmatów o ich pochodzeniu od starożytnego wojowniczego ludu ze wschodu nie były wcale rojeniami?

Nie ma jak szwagier

Kilka słów o szwagrze. Dzisiaj to słowo-worek, oznaczające dawnego „dziewierza”, „szurzego” i „paszenoga”, a nawet jeszcze innych mężczyzn z rodziny. Pochodzi z niemieckiego „Schwager” i brzmi podobnie nie tylko w czeskim i słowackim, ale także w duńskim i szwedzkim.

Mieliście kiedyś problem z tym, jak nazywać osoby starsze od was o dwa pokolenia, np. rodzeństwo dziadków? Dawna polszczyzna miała na to sposób! Brata dziadka nazywano „wielkim stryjem” lub „prastryjem”, brata babci – „wielkim wujem” lub „prawujem”, a siostrę babki i dziadka – „wielką ciotką” lub „praciotką”.

W ostatnich latach wiele osób interesuje się dziejami swojej rodziny i odnajduje w księgach parafialnych swoich przodków do kilku pokoleń wstecz. Może przy okazji wrócą do łask również dawne określenia członków rodziny?


SKĄD SIĘ WZIĘŁO SŁOWO KOBIETA

Czytaj także:
Białogłowa, niewiasta, a może kobyła? Skąd w języku polskim wziął się wyraz kobieta?


JĘZYKOWY PORADNIK PRZEDŚWIĄTECZNY

Czytaj także:
Wigilia czy wigilia? Językowy poradnik przedświąteczny


OŚRODEK PREADOPCYJNY TULI LULI W ŁODZI

Czytaj także:
„Kołysanka dla Tulisia” chwyta za serce… Napisała ją nasza czytelniczka!

Tags:
język polski
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...




Top 10
1
MARIA DULCISSIMA HOFFMANN
Anna Gębalska-Berekets
Oddała własne oczy chłopcu, który stracił wzrok i słuch. Helena H...
2
KSIĄDZ W KONFESJONALE
Ks. Mateusz Szerszeń CSMA
„Nigdy więcej!”. Ksiądz mówi, czego nie lubi w konfesjonale, gdy ...
3
EMILIA KACZOROWSKA WOJTYŁA
Esprit
Emilia Wojtyłowa. Zagrożona ciąża i heroizm, który ocalił przyszł...
4
ŚMIERĆ KLINICZNA
Katarzyna Szkarpetowska
Świadectwa ludzi, którzy umierali, ale wrócili. Ks. Wiktor opowia...
5
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 14 kwietnia
6
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 15 kwietnia
7
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 12 kwietnia
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail