Aleteia logoAleteia logo
Aleteia
niedziela 18/04/2021 |
Św. Ryszarda Pampuri
home iconKultura
line break icon

Inni mają dwie albo cztery, my – prawie 600! Dlaczego polskie kolędy są takie niezwykłe?

KOLĘDOWANIE

fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Joanna Operacz - 06.01.21

Polskie kolędy i pastorałki to fenomen na światową skalę. To niemal 600 utworów, z których wiele śpiewamy nadal! Najstarsza, „Zdrów bądź, Królu Anielski”, pochodzi z XII w., a została pierwszy raz zanotowana w 1442 r.

W innych krajach chrześcijańskich w okresie Bożego Narodzenia śpiewa się zaledwie kilka kolęd, a w Polsce nawet osoby, które nie chodzą do kościoła, znają ich co najmniej kilkanaście. Nigdzie na świecie nie organizuje się też tylu koncertów kolęd i nie wydaje się tylu płyt z kolędami. Wśród autorów są znani poeci i muzycy. Polskie kolędy i pastorałki to fenomen.

Polskie kolędy. Światowy fenomen

Fenomen dobrze ilustruje scena z komedii Stanisława Barei „Miś”. Film jest ciągiem gagów na temat absurdów PRL, ale w finale Ewa Bem śpiewa nostalgiczną i wzruszającą pastorałkę „Lulejże mi, lulej”.

Choć piosenka jest przerywana prześmiewczymi tyradami na temat tradycji i Tradycji (imię córki jednego z bohaterów), to wprowadza do filmu zaskakująco refleksyjną nutę, wpływającą na wymowę całości. Utwór Stanisława Tyma i Jerzego Derfela zyskał drugie życie – teraz śpiewa go m.in. zespół Zakopower.

Najstarsze polskie kolędy

W zbiorach polskich kolęd i pastorałek możemy znaleźć niemal 600 utworów. Większości z nich już się nie śpiewa, ale nawet te kilkadziesiąt „żywych”, które są wciąż wykonywane, to imponująca liczba.

Najstarsza kolęda „Zdrów bądź, Królu Anielski” pochodzi z XII w., a została po raz pierwszy zanotowana w 1442 r. przez kaznodzieję antyhusyckiego, franciszkanina Mikołaja z Koźla. Zapisana sto lat później „Anioł pasterzom mówił” jest śpiewana do dzisiaj.

Z XVII i XVIII w. pochodzi wiele znanych utworów, np. „W żłobie leży”, „Gdy śliczna panna”, „Mędrcy świata, monarchowie”, „Przybieżeli do Betlejem”. Co ciekawe, w okresie staropolskim księża musieli czasem zakazywać wykonywania niektórych pastorałek w kościołach, bo zawierały fragmenty śmieszne albo nawet frywolne.




Czytaj także:
„Śrut nocnej ciszy”. Przejęzyczenia w kolędach

Pieśń narodowa

Utwór „W żłobie leży”, śpiewany na melodię poloneza koronacyjnego króla Władysława IV, przypisywany jest jezuicie Piotrowi Skardze. Wybitny poeta epoki stanisławowskiej Franciszek Karpiński napisał kilka kolęd, a „Bóg się rodzi, moc truchleje” (właściwy tytuł: „Pieśń o Narodzeniu Pańskim”) i „Bracia patrzcie jeno” są bardzo popularne do dzisiaj.


KILKA SŁÓW O KOLĘDZIE

Czytaj także:
Zanim zaśpiewasz „Bóg się rodzi”. Kilka słów o kolędzie

Ta pierwsza, w której autor w niezwykły sposób opowiada tajemnicę Wcielenia za pomocą ciągu oksymoronów („ogień krzepnie”, „blask ciemnieje”), jest wręcz pieśnią narodową. Z kolei XVIII-wieczna kolęda nieznanego autora „Wśród nocnej ciszy”, od której najczęściej zaczynają się w Polsce pasterki, w okresie zaborów i zesłań była często przerabiana na pieśni patriotyczne.

Kolędy i „lulanie Dzieciątka”

Twórcami kolęd byli m.in. Mikołaj Sęp Szarzyński i Andrzej Morsztyn. Adam Mickiewicz w jednym z wykładów o literaturze słowiańskiej w Paryżu dowodził: „Nie wiem, czy jaki inny kraj może się pochwalić zbiorem podobnym do tego, jaki posiada Polska. Mówię tu o zbiorze kantyczek (dawna nazwa kolęd – przyp. red.), które stanowią pierwszy zawiązek poezji narodowej”. Jedną z najnowszych kolęd śpiewanych w kościołach jest „Nie było miejsca dla Ciebie” z 1939 r.

Melodie kolęd i pastorałek to olbrzymie bogactwo. Są utwory wykorzystujące motywy marszowe i taneczne (niektóre z nich zapewne były śpiewane podczas chodzenia po kolędzie), ale są też dzieła liryczne i kołysanki, będące pamiątką niemal zupełnie zapomnianego zwyczaju „lulania Dzieciątka”, kultywowanego jedynie w kilku zakonach żeńskich.

W ostatnich latach wykonawcy prześcigają się w tworzeniu kolejnych aranżacji znanych kolęd i pastorałek. Dobry przykład to dwie zupełnie różne wersje XVIII-wiecznej pastorałki „Gore gwiazda Jezusowi” – energetyczne, zawadiackie wykonanie Arki Noego i liryczne wykonanie Golec uOrkiestry. Oba przepiękne!




Czytaj także:
Znasz kolędę o „naczystej rzepie”? Poznaj najpopularniejsze przejęzyczenia!

Choć tyle żalu w nas…

W PRL piosenki nawiązujące do kolęd, często mające w tytule słowo „kolęda”, pisali i wykonywali m.in. Wojciech Młynarski, Ernest Bryll, Czerwone Gitary i Magda Umer. Jeden z najbardziej udanych utworów to „Przekażmy sobie znak pokoju” z 1985 r., zaczynający się od słów: „Choć tyle żalu w nas i gniew uśpiony trwa…” i śpiewany wspólnie przez największe gwiazdy estrady, m.in. Edytę Geppert, Halinę Frąckowiak, Zbigniewa Wodeckiego i zespół Vox.

Pastorałki często nawiązywały do ówczesnej sytuacji w kraju, np. spektakl „Kolęda Nocka”, którego premiera odbyła się po sierpniowych strajkach 1980 r. na Wybrzeżu.

Myślicie, że ten gatunek wymiera? Nic podobnego! Co kilka lat pojawia się u nas jakiś bożonarodzeniowy szlagier. Może nie zyskuje takiej popularności jak „Last Christmas”, ale plusem jest to, że ma zwykle więcej wspólnego z Bożym Narodzeniem niż amerykański przebój. Bodaj najpopularniejsze utwory z ostatnich lat to „Uciekali” z musicalu „Metro”, „” Beaty Rybotyckiej i Zbigniewa Preisnera oraz „Mario, czy ty wiesz” TGD i Kuby Badacha.


STUDIO ACCANTUS, MARIO CZY JUŻ WIESZ

Czytaj także:
Polska wersja hitu Pentatonix podbija sieć. „Nie można było zrobić tego lepiej!”


ADAM STRUG

Czytaj także:
Adam Strug o rodzajach kolęd i o tym, jak je śpiewać (wywiad)

Tags:
Boże Narodzeniekolędy
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...




Top 10
1
Ciało św. Bernadetty
Aleteia
Nietknięte ciało św. Bernadety. Niesamowite raporty lekarzy po ek...
2
JÓZEF MONTWIŁŁ, TITANIC
Anna Gębalska-Berekets
Ksiądz z Suwalszczyzny, który pozostał na Titanicu. Oddał miejsce...
3
MARIA DULCISSIMA HOFFMANN
Anna Gębalska-Berekets
Oddała własne oczy chłopcu, który stracił wzrok i słuch. Helena H...
4
EMILIA KACZOROWSKA WOJTYŁA
Esprit
Emilia Wojtyłowa. Zagrożona ciąża i heroizm, który ocalił przyszł...
5
VIRGIN
Redakcja
Najpiękniejsze modlitwy do Maryi: do odmawiania w różnych okolicz...
6
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 15 kwietnia
7
MAMA JA STADO
Edycja św. Pawła
Maja: Mam marzenie, że jak pójdę do nieba, to Bóg da mi Hanię don...
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail