Aleteia logoAleteia logo
Aleteia
niedziela 09/05/2021 |
Św. Pachomiusza
home iconKultura
line break icon

Do getta trafił jako 9-latek. Dzieci – ostatni świadkowie Zagłady. Fragment wspomnień

GETTO WARSZAWSKIE

akg-images/EAST NEWS

Wydawnictwo ZNAK - 19.04.21

Marian Kalwary do warszawskiego getta trafił w październiku 1940 r. Miał wtedy dziewięć lat. Przez kilka miesięcy w 1943 r. był też w getcie w Wołominie. Za murami spędził blisko dwa lata. Później ukrywał się po stronie aryjskiej, gdzie bardziej niż Niemców bał się polskich sąsiadów.

19 kwietnia to rocznica wybuchu powstania w getcie warszawskim. O tym tragicznym wydarzeniu pisaliśmy wiele na Aleteia.pl. Dziś prezentujemy fragment wspomnień Mariana Kalwarego o tym, jak wyglądało dzieciństwo w getcie.

Dzieciństwo w getcie

Każdą rozmowę z osobami, które były zamknięte w żydowskich dzielnicach, zaczynam nie od wczesnego dzieciństwa, rodziny czy szkoły, ale pytaniem o pierwsze skojarzenie, pierwszy obraz w pamięci związany z gettem. Żaden z rozmówców nie potrafił jednak na nie odpowiedzieć.

Tego, co tam się działo, po prostu nie da się opisać jednym wspomnieniem, jednym obrazem. W ogóle ciężko jest to opisać, bo to, co się tam działo, do dziś wymyka się wyobraźni. Jednocześnie każdy z moich rozmówców, także Marian Kalwary, podkreślał, że getto getcie nierówne. To warszawskie – na samym początku, w 1940 r., w niczym nie przypominało getta z 1941 r. czy 1942 r. To jak dwa zupełnie odległe od siebie światy.

Na początku getto nie wyglądało jeszcze tak tragicznie. Ludzie mieli jakieś swoje zasoby, majątki ocalone przed przeszukiwaniami i rewizjami. Nie było jeszcze tak przeludnione, nie trafili do niego Żydzi ze wszystkich podwarszawskich miejscowości. Dzięki temu każdy miał dach na głową, zdobycie jedzenia nie graniczyło z cudem, łatwiej udawało się je kupić. Można było jeszcze swobodnie chodzić po ulicach, jeździły tramwaje, działała elektryczność.

Do Warszawy przyjeżdżały wagony Żydów

To wszystko niestety zmieniało się w błyskawicznym tempie. Z dnia na dzień robiło się coraz gorzej. Rozpoczęto budowę okalającego getto muru, który niedługo później szczelnie zamknięto. Niby żyliśmy w tym samym mieście, na tych samych ulicach co wcześniej, a jednak znaleźliśmy się w zupełnie innym świecie, z którego nie było ucieczki.

Zaczęły się transporty Żydów z różnych części Polski, a nawet spoza Generalnego Gubernatorstwa. Z Zachodu. Jedyne getto, które utrzymało się na terenach przyłączonych do Rzeszy, to było getto łódzkie, całą resztę systematycznie likwidowali. „Czyścili”.

Zatem do Warszawy przyjeżdżały całe wagony Żydów – najpierw z gett dookoła stolicy, później te z Rzeszy i z włączonych do niej Pomorza i Wielkopolski. Ci mieli najgorzej, bo tu w Warszawie nie mieli już nic. Ani majątku, ani miejsca do spania. Niektórym, tym najbardziej zaradnym, najszybszym i najbogatszym, pewnie udawało się coś znaleźć, ale na pewno mieszkań, pokojów, piwnic nie starczało dla wszystkich.

Trupy na ulicach

Już od połowy 1941 r. getto było systematycznie zmniejszane, odcinano kolejne fragmenty dzielnicy. Równocześnie zwiększało się zagęszczenie. Jedynym regulatorem liczby Żydów w getcie była ich śmierć. Śmierć głodowa, spowodowana chorobami, plagą tyfusu plamistego… I to jest ten najtragiczniejszy widok, który zapamiętałem. To jest widok, który musiał zapamiętać każdy, kto tam wtedy był.

Codziennie rano, a nawet i w nocy ludzie wynosili trupy na ulicę. Kładli je gdzieś przed bramą, pod murami. Gdzie było miejsce. W sumie ciężko nawet mówić, że to były ludzkie ciała. To były szkielety, u których można było rozpoznać każdą kość, policzyć każdy kręg, a oczodołami prawie że zajrzeć do środka. Te ciała były przykrywane jakimiś gazetami, papierami, czym kto miał. To był niestety jedyny możliwy gest szacunku dla tych zmarłych. Jednak po chwili nawet lekki wiatr odsłaniał te wykrzywione kończyny albo twarz, na której na zawsze zastygło cierpienie.

Ci nieszczęśni zmarli często leżeli na chodnikach do południa i dłużej, gdyż firma, która zajmowała się wywożeniem ciał, czasami po prostu nie nadążała. Jeździli po ulicach getta wózkami, na które wrzucali zmarłych i wywozili ich na cmentarz przy ulicy Okopowej.

Warszawskie getto

Zabrzmi to pewnie dość brutalnie, ale osobiście uważam, że ci, którzy wtedy zmarli, znajdowali się w lepszej sytuacji niż wiele osób, które pozostały przy życiu. Zmarła wtedy babcia ze strony ojca – zachorowała, nie miał jej kto wyleczyć i nie udało jej się z tego wyjść.

Śmierć tych ludzi była tragiczna, okupiona cierpieniem, ale jednak naturalna. Ktoś zajął się ich ciałami. Choć bezimiennie i w zbiorowej mogile – zostali pogrzebani. Setki tysięcy tych, którzy wtedy przeżyli, zginęli potem w jeszcze bardziej mrocznych okolicznościach. Albo nie przetrwali drogi bydlęcym wagonem do obozu zagłady, albo zostali zagazowani, a potem spaleni. Nikt ich nie pochował, nikt nie wie nawet, że istnieli.

Te wszystkie potworne widoki, o których opowiadam, z czasem każdemu zaczynały powszednieć. Jednym wcześniej, innym później, ale jednak. Tak reaguje ludzki mózg. Nie wiem, czy to jest rodzaj obrony naszej psychiki, czy wyczerpuje się w pewnym momencie limit tragicznych rzeczy, które jesteśmy w stanie przyswoić. Wiem, że z czasem się do tego przyzwyczajamy. Do widoku trupów na chodnikach i do myśli, że być może będzie się następnym.

Ale jest to też zwycięstwo życia. Życie zawsze toczy się dalej, wypełnia każdą pustkę. Jak już nie ma czym, to choćby bakteriami.

Żebracy w getcie

Kolejny potworny, chwytający za serce widok, który został ze mną na całe życie, to żebracy. Całe tłumy, tysiące żebraków. Jedni chodzili, albo raczej snuli się chodnikami, inni leżeli gdzieś przy murze, nie mając już siły się podnieść. Dla większości charakterystyczne było to, że licząc na litość, pokazywali publicznie swoje dolegliwości.

Przeważnie była to opuchlizna głodowa. Bo zanim człowiek tak okrutnie schudnie, że zostaje sam szkielet, to puchnie. Zaczyna się od stóp, które się wybrzuszają, są okrągłe i nabrzmiałe jak balony pełne wody. Potem przenosi się to na kostki i wyżej. Skóra nie wygląda już wtedy normalnie. Jest trupioblada, jakby przezroczysta.

W tamtych czasach, gdyby ktoś chciał zrobić film, który pokazywałby sceny, do których dochodziło w getcie – to ludzie uznaliby to za totalną przesadę. Za fikcyjny świat, za sceny po prostu niemożliwe! Można by to było porównywać z dzisiejszymi horrorami o potworach, było to aż tak niewiarygodne. Takie rzeczy nie mogły się pomieścić w głowie normalnego człowieka! (…)

*Fragment książki Magdy Łucyan ,,Dzieci Getta. Ostatni świadkowie zagłady’’, Znak, premiera 19.05.2021; tytuł, lead, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji Aleteia.pl

Tags:
Warszaważydzi
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...




Top 10
1
NAJMNIEJSZE DZIECKO NA ŚWIECIE
Kamila Marczak
Poznajcie Saybie – najmniejsze dziecko, które przyszło na ś...
2
FUNDACJA GAJUSZ
Redakcja
11-miesięczna Tulisia szuka rodziny zastępczej. „Sprawa jest bard...
3
JAN PAWEŁ II, KARDYNAŁ RATZINGER
Katolicka Agencja Informacyjna
Benedykt XVI ujawnił, jak 2 razy powiedział „...
4
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 4 maja
5
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 5 maja
6
Padre Pio
Redakcja
O. Pio zobaczył Maryję obok siebie, towarzyszącą mu w drodze do o...
7
Redakcja
Cytat z Biblii dla ciebie na dziś 6 maja
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail