Aleteia logoAleteia logoAleteia
czwartek 11/08/2022 |
Św. Klary
Aleteia logo
Pod lupą
separateurCreated with Sketch.

Nie tylko 3 maja. Jak rodziły się swobody religijne w polskim systemie prawnym?

Konflikt społeczny. Czy może przynieść pozytywne skutki?

PAP

Jolanta Tokarczyk - 03.05.22

Mimo że w Polsce najczęściej pamięta się o uchwaleniu Konstytucji z 3 maja 1791 r. jako pierwszej w kraju, władcy, książęta, posłowie i senatorowie mają na polu ustawodawstwa państwowego liczne osiągnięcia. Jakie akty prawne doprowadziły nas do obecnej konstytucji i jak traktowano w nich kwestię wiary?

1Prawa kardynalne

Terminem „Prawa kardynalne” określa się kilka ustaw z lat 1767–1768, uchwalonych na sejmie repninowskim. We wstępie napisano: „Wiara święta katolicka rzymska obojga obrządków ze wszystkimi prawami kościoła świętego in spiritualibus w obu narodach Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (…) wieczyście panującą będzie (…)”.

Królem Polski i Wielkim Księciem Litewskim mógł być tylko katolik, a przejście na inną religię traktowano jak czyn kryminalny. Mimo to zakazywano prześladowań religijnych. Niestety, konstytucja gwarantowała swobody obywatelskie prawie wyłącznie polskiej szlachcie, sankcjonując liberum veto („wolne, nie pozwalam”) i przyznając jej władzę nad stanem chłopskim.

2Konstytucja 3 maja

Konstytucja 3 maja z 1791 r., na pamiątkę której obchodzimy obecne święto 3 maja, była pod wieloma względami nowatorska. Powstała jako pierwsza w Polsce, pierwsza w Europie i druga na świecie (po amerykańskiej).

Dokument rozpoczyna się słowami nawiązującymi do chrześcijańskich tradycji narodu polskiego: „Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski (…)”. Konstytucja ograniczyła władzę szlachty, dawała chłopstwu ochronę państwa przed nadużyciami stanu szlacheckiego, uznawała katolicyzm za religię panującą, choć równocześnie zapewniała swobodę wyznania. Historycy podają, że król złożył przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Turskiego, po czym zebrani udali się do kolegiaty św. Jana na nabożeństwo dziękczynne. Niestety, konstytucja obowiązywała zaledwie nieco ponad rok.

3Konstytucja Księstwa Warszawskiego

Konstytucja z 1807 r. nadana w Dreźnie przez Napoleona Bonaparte. Przyjęto w niej zasadę równości wobec prawa wszystkich stanów, co w praktyce znosiło poddaństwo chłopstwa. Wiele miejsca poświęcono religii. Już w art. 1. zostało napisane „Religia katolicka, apostolska, rzymska jest religią stanu”. Na mocy konstytucji Księstwo Warszawskie zostało podzielone na sześć diecezji. Wyodrębniono też jedno arcybiskupstwo i pięć biskupstw.

4Konstytucja Królestwa Polskiego

Konstytucja z 1815 r. nadana przez cesarza Rosji, będącego też królem Polski – Aleksandra I. Utworzono w niej zręby polskiej państwowości, a w skład senatu weszło nawet 9 biskupów. Podobnie jak w poprzednich konstytucje, już na początku podniesiono kwestię religii. W art. 2. napisano: „Religia rzymsko-katolicka, wyznawana przez znaczną większość mieszkańców, będąc od najdawniejszych czasów religią narodową, używać będzie jak przedtem z tego powodu, wyraźnej opieki Rządu”. Konstytucja, przyznając pierwszeństwo religii katolickiej, gwarantowała jednak swobodę wyznania przedstawicielom innych religii.

5Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego

Akt prawny z 1832 r., nadany przez cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym, uzależniał Polskę od Rosji. Gwarantowano w nim swobodę wyznania, choć Kościół katolicki podporządkowany był Imperium. Car zatwierdzał też kandydatów na arcybiskupów oraz biskupów.

6Mała Konstytucja (1919 r.)

Mała Konstytucja z 1919 r. została uchwalona po odzyskaniu niepodległości. Usankcjonowano w niej władzę Józefa Piłsudskiego, Naczelnika Państwa, któremu złożono „podziękowanie za pełne trudów sprawowanie urzędu w służbie dla Ojczyzny”. W dokumencie nie było odniesień religijnych. Małą Konstytucję podpisał prezydent Ignacy Paderewski.

7Statut Organiczny Województwa Śląskiego

Uchwalony w 1920 r. przed plebiscytem na Górnym Śląsku akt prawny w randze konstytucyjnej wprowadzał równolegle języki urzędowe: polski i niemiecki.
Statut przyznawał liczne kompetencje lokalnemu samorządowi, a jedną z uregulowanych w nim kwestii była sprawa wyznania. Dokument pozostawiał w kompetencji samorządu śląskiego ustawodawstwo w sprawach wyznaniowych – z wyłączeniem spraw uregulowanych konkordatem.

8 Konstytucja marcowa

Wprowadzona w 1921 r. w miejsce poprzedniej, niepełnej Małej Konstytucji z 1919 r., przyznawała władzę Narodowi Rzeczypospolitej na zasadach trójpodziału. Już we wstępie zawierała wiele odniesień do wiary i religii. Zaczynała się preambułą „W imię Boga Wszechmogącego!” i podziękowaniem Opatrzności za wyzwolenie z półtorawiekowej niewoli. Konstytucja marcowa obowiązywała przez 14 lat, do 1935 r., choć wcześniej, po przewrocie majowym, wprowadzono jej nowelizację.

9Konstytucja kwietniowa

Uchwalona w kwietniu 1935 r. dawała więcej uprawnień prezydentowi. Już we wstępie, zwanym dekalogiem, wskazano najważniejsze uprawnienia głowy państwa, podkreślając, że na niej „spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historii za losy Państwa”.

Przysięga prezydencka również odwoływała się do wartości najwyższych. „Świadom odpowiedzialności wobec Boga i historii za losy Państwa, przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy Świętej Jedynemu, na urzędzie Prezydenta Rzeczypospolitej: praw zwierzchnich Państwa bronić”. Dalej wymieniano katalog obowiązków prezydenckich, a przysięga kończyła sie słowami: „Tak mi dopomóż Bóg i Święta Syna Jego Męka. Amen”. Wobec sytuacji niepewności politycznej, w konstytucji z 1935 r. znalazł się też rozdział dotyczący stanu zagrożenia państwa.

10Mała Konstytucja (1947 r.)

Pierwsza powojenna konstytucja z 1947 r. nawiązywała do Konstytucji Marcowej. Wprowadzono w niej nowe organy państwowe: Radę Państwa i Radę Ministrów, nie odwołując się jednak do katolickiej preambuły, a sankcjonując władzę świecką. W konstytucji napisano jedynie o „równości religijnej” i nie poruszano szczegółowo tematyki wyznania.

11Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Konstytucja z 22 lipca 1952 r. została opracowana na wzór stalinowskiej z okresu ZSRR, a dzień 22 lipca przez wiele lat PRL-u był w Polsce oficjalnym świętem państwowym. Konstytucja sankcjonowała państwo świeckie, bez odniesień do Boga i wielowiekowych tradycji religijnych. Tylko w 1989 r. była dwukrotnie nowelizowana, a łącznie doczekała się aż 23 nowelizacji.

12Mała Konstytucja (1992 r.)

Kolejna „Mała Konstytucja” – tym razem z 1992 r. również koncentrowała się na sprawach świeckich, wprowadzeniu nowych urzędów państwowych i zasadzie trójpodziału władzy, a przede wszystkim dostosowaniu do nowej gospodarki rynkowej. W przeciwieństwie do poprzedniej konstytucji dopuszczała możliwość dodania do słów przysięgi prezydenckiej zwrotu „Tak mi dopomóż Bóg”.

13Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja z 1997 r. obowiązująca obecnie. Preambuła uwzględnia poglądy zarówno wierzących, jak i niewierzących. Odwołuje się do chrześcijańskiego dziedzictwa tymi słowy: „zarówno wierzący w Boga, będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna”. To właśnie odniesienia religijne wywołały największe spory w czasie prac konstytucyjnych. W artykule 25. Konstytucja odwołuje się też do wiary i wyznania, sankcjonując równouprawnienie ludzi różnych wyznań. Podkreśla się również, że stosunki między Rzecząpospolitą a Kościołem katolickim określa odrębna umowa międzynarodowa ze Stolicą Apostolską, zwana konkordatem.

Tags:
historiaprawowolność religijna
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...





Tu możesz poprosić zakonników o modlitwę. Wyślij swoją intencję!


Top 10
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail