Aleteia logoAleteia logoAleteia
środa 30/11/2022 |
Św. Andrzeja
Aleteia logo
Pod lupą
separateurCreated with Sketch.

Co jezuickie szkoły miały wspólnego z Hogwartem? I jak bez nich wyglądałby współczesny system edukacji?

Harry Potter i jezuickie szkoły - co mają wspólnego?

Warner Bros/Courtesy Everett Collection/East News

Scena z filmu "Harry Potter i Kamień Filozoficzny" (2001), reż. Chris Columbus

Joanna Operacz - 14.10.22

Co mają ze sobą wspólnego: „10 punktów dla Gryffindoru”, darmowa edukacja, pięciodniowy tydzień pracy i teatry dziecięce? To wszystko pomysły rodem ze szkół jezuickich.

14 października hucznie obchodzimy w Polsce rocznicę powołania Komisji Edukacji Narodowej. Jednak przy tej okazji mało mówi się o tym, że KEN powstała w 1773 r. na bazie zlikwidowanych szkół jezuickich. A jeszcze mniej mówi się o tym, jakim fenomenem było jezuickie szkolnictwo.

Schola gratis

Gdy w lutym 1551 r. jezuici umieścili nad wejściem do swojej szkoły, Collegium Romanum, napis po włosku: Schola di Grammatica, d’Humanità e Dottrina Christiana, gratis („Szkoła Gramatyki, Nauk Humanistycznych i Doktryny Chrześcijańskiej, bezpłatna”), ten ostatni wyraz, czyli „gratis”, wywołał prawdziwą rewolucję w systemie oświaty.

Założyciel jezuitów, św. Ignacy Loyola, w czasie studiów w Paryżu biedował, przez co miał mało czasu na naukę i niedojadał. Kiedy więc jako przełożony zakonu postanowił, że jego duchowi synowie będą prowadzili szkoły dla młodzieży męskiej (nie był aż takim wizjonerem, żeby myśleć o szkołach dla dziewcząt), od razu podjął decyzję, że zakon weźmie na siebie utrzymanie tych placówek. Uczniowie nie tylko nie płacili czesnego, ale mieli również zapewnione mieszkanie i wyżywienie, a nawet podstawową opiekę medyczną. Środki pochodziły z datków i nadań ziemskich, których pozyskiwanie było zadaniem zakonników. W ten sposób wykształcenie stało się dostępne nie tylko dla tych, którzy mogli za nie zapłacić, ale dla wszystkich, którzy byli nim zainteresowani i posiedli wcześniej sztukę czytania i pisania.

Św. Piotr Kanizjusz SJ naucza młodzież w Augsburgu
Św. Piotr Kanizjusz SJ uczy młodzież w Augsburgu

Wielmoże i gołota

Jezuickie kolegium było odpowiednikiem dzisiejszej szkoły średniej. Nauka w nim trwała pięć lat, a zaczynała się zwykle w wieku lat 15. Szkoła miała profil humanistyczny, ale w młodszych klasach uczono również rachunków i przyrody, a przez wszystkie lata – katechizmu. Nauka odbywała się w języku łacińskim, który w czasach św. Ignacego i jeszcze długo po nim był jedynym językiem międzynarodowym oraz językiem nauki, dyplomacji i liturgii.

W pierwszej połowie XVII ., czyli w momencie największego rozkwitu swojej działalności edukacyjnej, jezuici prowadzili w Europie521 kolegiów. Uczęszczało do nich ok. 20 tysięcy młodzieży męskiej. W samej tylko Rzeczpospolitej zakonnicy mieli ponad 50 szkół. Do drugiej połowy XVIII w. zdecydowana większość szkół na ziemiach polskich były to placówki jezuickie. Chodzili do nich nie tylko synowie wielmożów, ale też „gołota” i mieszczanie. Gdy w 1773 r. papież Klemens XIV rozwiązał Towarzystwo Jezusowe, w Polsce powstała Komisja Edukacji Narodowej. Przejęła ona szkoły jezuickie wraz z ich majątkami i często również kadrą.

budynek dawnego kolegium jezuitów w Opolu
Budynek dawnego kolegium jezuitów w Opolu, obecnie siedziba Muzeum Śląska Opolskiego

Jezuickie kolegia odegrały bardzo ważną rolę w podniesieniu stanu umysłowego, kulturalnego i religijnego polskiej szlachty i włączeniu jej w krąg kultury zachodniej. Co istotne, placówki te przyjmowały również innowierców. I choć nie przymuszały ich do konwersji, pobyt w szkole często kończył się nawróceniem ucznia, a nawet jego rodziny. W ciągu kilku dziesięcioleci polska szlachta, która wcześniej masowo przeszła na protestantyzm, gromadnie wróciła na łono Kościoła katolickiego.

Pływanie i teatr

Za pomysłodawcę pięciodniowego tygodnia pracy uchodzi Henry Ford. Amerykański przedsiębiorca w 1926 r. doszedł do wniosku, że robotnicy pracujący o dzień krócej, niż było to wówczas powszechnie przyjęte, będą efektywniejsi. Łatwiej też znajdą czas na jeżdżenie samochodami, które chciał im sprzedawać. Jednak mało kto pamięta, że na podobny pomysł wpadli już w XVI w. jezuici. Tydzień nauki w ich kolegiach trwał pięć dni – z przerwą w czwartek, przeznaczoną na rekreację, np. wycieczki w plener. We Francji jeszcze do niedawna uczniowie mieli wolne od lekcji środy. Tamtejsze szkoły przejęły ów zwyczaj pod koniec XIX w. właśnie z jezuickiego systemu oświaty.

Dokument, który określał zasady działania szkół, Ratio atque Institutio Studiorum Societatis Iesu („Plan i urządzenie studiów szkolnych Towarzystwa Jezusowego”), nakładał na prefekta kolegium, czyli dyrektora, obowiązek dbania o wypoczynek i dobre odżywianie uczniów oraz zorganizowania im czasu w taki sposób, żeby nie byli ani przeciążeni, ani znudzeni. Każda szkoła miała miejsce do uprawiania sportu na świeżym powietrzu. Uczono szermierki, jazdy konnej, pływania i tańców. Ważną rolę odgrywał szkolny teatr.

aktywności dzieci w XIX wieku
Francuski rysunek przedstawiający niektóre zajęcia dzieci w czasie wolnym w II połowie XIX w.

Współzawodnictwo

Kary fizyczne ograniczano do minimum i stosowano tylko przy najcięższych wykroczeniach, co było sporą nowością w ówczesnej pedagogice. Każdy uczeń miał być traktowany z szacunkiem i wspierany w trudnościach. Jeśli nie nadążał z opanowaniem materiału, otrzymywał indywidualną pomoc. A jeśli źle się zachowywał, rozmawiano z nim i ustalano plan naprawczy.

Motywowano też uczniów poprzez rozbudowany system nagród i współzawodnictwa. Pamiętacie hasło „10 punktów dla Gryffindoru” z Harrego Pottera? Pomysł na rywalizację domów w Hogwarcie to nawiązanie do współzawodnictwa bractw i stowarzyszeń w anglosaskich szkołach z tradycjami. Te zaś najwyraźniej wzorowały się na szkołach jezuickich.

W oświeceniu kolegia jezuickie były przedmiotem ostrej, niekiedy wręcz zjadliwej krytyki, utrzymującej się w zasadzie do dzisiaj. Ganiono je między innymi za sztywność programów, nadmierne skupienie na łacinie i lekceważenie języków narodowych oraz niedostateczne zainteresowanie „kierunkiem realnym”, czyli naukami matematyczno-przyrodniczymi. Niemniej jednak uczciwe spojrzenie na system edukacyjny skłania raczej do ich docenienia. Poza tym kasata zakonu zniweczyła plany reformy szkół, zakładające m.in. szersze używanie języków narodowych. Jezuici po swoim odrodzeniu w XIX w. nigdy już nie odzyskali dawnego rozmachu w pracy edukacyjnej.

Wiesz już, na co przeznaczysz adwentową jałmużnę?

Pomóż nam, tak jak inni Czytelnicy, szerzyć dobro i wiarę w Internecie. Wystarczy, że każdy wpłaci tylko 12 złotych, byśmy mogli dalej tworzyć darmowe treści, które podnoszą Cię na duchu.

Złóż adwentową jałmużnę
Tags:
edukacjajezuicipracaspołeczeństwo
Wesprzyj Aleteię!

Jeśli czytasz ten artykuł, to właśnie dlatego, że tysiące takich jak Ty wsparło nas swoją modlitwą i ofiarą. Hojność naszych czytelników umożliwia stałe prowadzenie tego ewangelizacyjnego dzieła. Poniżej znajdziesz kilka ważnych danych:

  • 20 milionów czytelników korzysta z portalu Aleteia każdego miesiąca na całym świecie.
  • Aleteia ukazuje się w siedmiu językach: angielskim, francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, polskim i słoweńskim.
  • Każdego miesiąca nasi czytelnicy odwiedzają ponad 50 milionów stron Aletei.
  • Prawie 4 miliony użytkowników śledzą nasze serwisy w social mediach.
  • W każdym miesiącu publikujemy średnio 2 450 artykułów oraz około 40 wideo.
  • Cała ta praca jest wykonywana przez 60 osób pracujących w pełnym wymiarze czasu na kilku kontynentach, a około 400 osób to nasi współpracownicy (autorzy, dziennikarze, tłumacze, fotografowie).

Jak zapewne się domyślacie, za tymi cyframi stoi ogromny wysiłek wielu ludzi. Potrzebujemy Twojego wsparcia, byśmy mogli kontynuować tę służbę w dziele ewangelizacji wobec każdego, niezależnie od tego, gdzie mieszka, kim jest i w jaki sposób jest w stanie nas wspomóc.

Wesprzyj nas nawet drobną kwotą kilku złotych - zajmie to tylko chwilę. Dziękujemy!

Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...





Tu możesz poprosić zakonników o modlitwę. Wyślij swoją intencję!


Top 10
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail