Ofiara na chleb św. Antoniego. Skąd wzięła się ta tradycja?

Żyjący na przełomie XII i XIII w. Portugalczyk Fernando Martins de Bulhões, powszechnie znany i czczony w Kościele jako franciszkanin Antoni z Padwy lub z Lizbony (chociaż we włoskim mieście spędził tylko ostatni rok życia) jest uważany za świętego związanego z cudami. Dotyczą one nie tylko najbardziej znanego i doświadczanego przez wieki wstawiennictwa w sprawach związanych ze znalezieniem rzeczy zagubionych, ale także licznych uzdrowień, nawróceń i pomocy w sprawach po ludzku beznadziejnych. Piękną i ciekawą tradycją związaną ze świętym ojcem z zakonu franciszkańskiego jest chleb świętego Antoniego. Zwyczaj ten zaczął się od cudu, który miał miejsce w średniowieczu w Lizbonie, rodzinnym mieście zakonnika. 

Zobacz zdjęcia z procesji ku czci św. Antoniego w Radecznicy:

Pewna uboga portugalska gospodyni zajęta pracami domowymi i przygotowywaniem posiłku dla całej rodziny zorientowała się, że jej najmłodszy, kilkuletni syn najprawdopodobniej zachłysnął się wodą z wiadra lub zaczął w nim tonąć. Zdołała co prawda wyciągnąć dziecko z wody, ale było ono nieprzytomne. Próbując reanimacji, zaczęła gorąco prosić niedawno kanonizowanego przez papieża Grzegorza IX świętego krajana o pomoc. W żarliwiej modlitwie obiecała, że gdy syn zostanie uratowany, przekaże biednym tyle mąki pszennej, ile ważyło dziecko. Chłopiec wkrótce odzyskał świadomość. 

Biorąc pod uwagę współczesne zakresy pomocy humanitarnej możemy ocenić, że nie była to znacząca ilość produktu, niemniej należy wziąć pod uwagę, że dla biednej kobiety, prawdopodobnie żony młynarza mieszkającej w słabo rozwiniętym i dotykanym przez kataklizmy naturalne oraz głód mieście, przekazanie biednym nawet kilkunastu kilogramów mąki mogło być znaczącym gestem.

W ciągu kolejnych lat tradycja rozdawania produktów żywnościowych ubogim, głównie pieczywa, które w dawnych wiekach było przecież podstawowym pożywieniem akurat w dzień wspomnienia liturgicznego św. Antoniego przypadającego 13 czerwca – rozpowszechniła się w całej Lizbonie i Portugalii, a następnie w basenie Morza Śródziemnego. Jej popularności pomógł bez wątpienia franciszkański charyzmat pomocy biednym i potrzebującym. Portugalczycy, a następnie Włosi i inne narody romańskie, a następnie europejskie zaczęli na dzień św. Antoniego wypiekać specjalne chleby lub bułki. Były one rozdawane w klasztorach franciszkańskich lub zanoszone do domów ludzi chorych. Nie istniał jeden, ścisły przepis ich przygotowania, gdyż wiązał się on najczęściej z tradycjami lokalnych kuchni, ale wszystkie chlebki św. Antoniego wyróżniał uformowany na ich wierzchu znak krzyża. 

Tradycja chlebków Antoniego dotarła również po pewnym czasie na ziemie polskie, gdzie święty zyskał dużą ilość czcicieli, a jego wezwaniem nazwano liczne świątynie i kaplice. Podobnie jak w innych krajach, zwyczaj rozpowszechnili franciszkanie i szczególnie ten zakon kontynuuje go po dziś dzień. Chleby świętego Antoniego rozdawane są między innymi w klasztorach w Łagiewnikach w Łodzi, w Radziejowie oraz w Warszawie u reformatów na ulicy Senatorskiej. Niekiedy ma to miejsce nie tylko rokrocznie 13 czerwca, ale także przy okazji innych świąt zakonu serafickiego, np. upamiętniającego śmierć św. Franciszka z Asyżu „Transitus” 2 października wieczorem, Stygmatów św. Franciszka (17 września) oraz we wtorki w ciągu roku, szczególnie poświęcone nabożeństwu do św. Antoniego.

Czy znajdujące się w kościołach skarbony z ofiarą na chleb św. Antoniego gromadzą środki na wypiekanie tych chlebków? W dużej mierze tak, ale jest to także symboliczne miejsce zbiórki pieniężnej na charytatywną pomoc żywnościową dla ubogich i potrzebujących mieszkających na terenie parafii. Składając tam ofiary, a także spożywając chleb wypiekany z okazji wspomnienia świętego Antoniego warto pamiętać, że taka forma pomocy naszym bliźnim ma jedną z najdłuższych tradycji w Kościele.