Można zapobiec demencji nawet w 40% przypadków. Ale trzeba działać, zanim będzie za późno

Zbyt późna diagnoza i przekonanie, że „to tylko starość” sprawiają, że tysiące osób pozostaje bez pomocy. Tymczasem profilaktyka i proste zmiany w stylu życia (konkretnie 12 zmian, które opiszę poniżej) mogą znacząco obniżyć ryzyko zachorowania na demencję.

Zdarzyło ci się pomylić imię bliskiej osoby albo zapomnieć, po co wszedłeś do pokoju? To normalne. Ale jeśli podobne sytuacje powtarzają się coraz częściej u twojej mamy, cioci, sąsiada – warto się zatrzymać. Coraz częściej okazuje się, że pierwsze sygnały demencji bywają bagatelizowane, a diagnoza pojawia się zbyt późno.

Pewna sześćdziesięciopięcioletnia kobieta długo skarżyła się lekarzom na pogarszającą się pamięć. Przez rok słyszała, że to zwykłe objawy starzenia. Dopiero później usłyszała diagnozę: choroba Alzheimera. Nieuleczalna.

Z badań prowadzonych m.in. w Kanadzie wynika, że nawet w krajach z rozwiniętą opieką zdrowotną ponad 60% przypadków demencji nie zostaje wykrytych na czas. Lekarze często nie są dostatecznie przeszkoleni, by rozpoznać wczesne objawy, a pacjenci nie zdają sobie sprawy, że zaczyna się poważna choroba.

Zaburzenia poznawcze nie pojawiają się nagle. Neurolodzy wiedzą dziś, że choroba Alzheimera i inne formy demencji rozwijają się powoli – zmiany w mózgu mogą trwać dekady, zanim pojawią się widoczne objawy. Na długo przed pierwszym zapomnieniem imienia czy problemem z orientacją przestrzenną, w mózgu zachodzą subtelne zmiany strukturalne i metaboliczne.

Nowoczesne metody obrazowania, jak zaawansowany rezonans magnetyczny, pozwalają już dziś uchwycić niektóre z tych procesów, choć nie są jeszcze szeroko dostępne. Wczesna diagnostyka wciąż raczkuje, głównie z powodu braku jednoznacznych biomarkerów (chech charakterystycznych pozwalających na rozpoznanie demencji)  i ograniczonej świadomości społecznej.

Nadzieję przynoszą nowe leki spowalniające rozwój choroby Alzheimera – ale ich skuteczność ogranicza się do bardzo wczesnych stadiów choroby. Terapie te są drogie, dostępne głównie w krajach bogatych i wymagają zaawansowanej infrastruktury. Dla większości chorych – i ich rodzin – nie będą dostępne. Dlatego kluczowe pytanie brzmi: czy można zrobić coś wcześniej? Okazuje się, że tak.

Według raportu opublikowanego w czasopiśmie „The Lancet” w 2020 roku, aż 40% przypadków demencji dałoby się potencjalnie uniknąć dzięki modyfikacji dwunastu konkretnych czynników ryzyka. O jakich czynnikach mowa?

Wśród nich znajdują się nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, brak aktywności fizycznej, depresja, palenie papierosów, nadmierne spożycie alkoholu, niska edukacja, izolacja społeczna, urazy głowy, zanieczyszczenie powietrza i zaburzenia słuchu. Każdy z tych elementów wpływa na zdrowie mózgu – i niemal każdy z nich można zmienić.

To dobra wiadomość. Nie potrzebujemy przełomowych terapii, by skutecznie chronić nasz mózg. Potrzebujemy świadomości i decyzji, by każdego dnia robić coś dobrego dla siebie – i dla swoich bliskich.

Nie trzeba wiele. Regularne spacery, wartościowe relacje z innymi ludźmi, zdrowa dieta w której unikamy cukrów i pustych kalorii, troska o słuch i sen – to wszystko składa się na profilaktykę, którą każdy z nas może wprowadzić już dziś.

Badania pokazują, że dieta śródziemnomorska – uboga w przetworzone mięso, za to bogata w oliwę, ryby, warzywa i orzechy – ma działanie ochronne. Podobnie działa regularny ruch – zwłaszcza ten, który łączy aktywność fizyczną z kontaktami społecznymi, taki jak taniec, nordic walking, wspólne wycieczki.

Nie wystarczy jednak apelować do pojedynczych osób. Potrzebujemy także działań systemowych. Tam, gdzie brakuje dostępu do terenów zielonych, bezpiecznych ścieżek, ośrodków sportowych czy przychodni – tam też rośnie ryzyko demencji.

Najwyższy czas, by planowanie przestrzeni miejskiej, edukacja zdrowotna i wsparcie rodzin stały się priorytetem zdrowia publicznego. Bo to, czy nasi rodzice i dziadkowie będą cieszyć się sprawnością umysłową w podeszłym wieku, zależy nie tylko od genów – ale też od decyzji, które podejmujemy dziś jako społeczeństwo.

Demencja nie musi być nieuchronnym etapem starzenia. Nie wszystko zależy od nas, ale znacznie więcej, niż chcielibyśmy sądzić. Być może to właśnie dziś jest ten moment, w którym możemy zatroszczyć się o zdrowie swojego mózgu – i o tych, których kochamy.

Zamiast czekać na diagnozę, warto działać zawczasu. Bo czasem wystarczy jedno pytanie – zadane sobie albo lekarzowi – by rozpocząć zmianę, która może uratować pamięć. I człowieka.

Przytaczane badanie: Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet CommissionLivingston, Gill et al.The Lancet, Volume 396, Issue 10248, 413 - 446