Leon X – genialny mecenas sztuki, kiepski przywódca Kościoła [seria papieska]

Leon X, urodzony jako Giovanni de’ Medici 11 grudnia 1475 roku we Florencji, był synem Lorenza de’ Medici, zwanego Wspaniałym – jednego z najwybitniejszych mężów stanu i twórców potęgi kulturalnej Florencji. Przyszły papież od dzieciństwa był przeznaczony do kariery kościelnej – podobnie jak jego kuzyn Giulio, późniejszy papież Klemens VII, którego Leon X wkrótce po swoim wyborze uczynił kardynałem.

Już w wieku sześciu lat Giovanni został poddany tonsurze. W ciągu kolejnych lat zbierał kolejne tytuły: w wieku ośmiu lat został protonotariuszem apostolskim, a mając jedenaście lat – opatem Monte Cassino. W wieku trzynastu lat rozpoczął studia teologiczne i filozoficzne w Pizie, a w wieku szesnastu lat został kardynałem z rąk papieża Innocentego VIII.

Giovanni de’ Medici brał udział w konklawe, które doprowadziło do wyboru Aleksandra VI (Rodriga Borgii), którego później stanowczo krytykował. W tym samym czasie jego rodzina została obalona we Florencji, co zmusiło go do ucieczki – przebrany za franciszkanina opuścił miasto.

W 1511 roku został mianowany legatem papieskim w Bolonii i Romanii. Rok później, w trakcie wojny z Francuzami, dostał się do niewoli podczas bitwy pod Rawenną, lecz zdołał uciec.

Po śmierci papieża Juliusza II, Giovanni został wybrany papieżem 11 marca 1513 roku, mając zaledwie 37 lat – co czyni go jednym z najmłodszych papieży w historii. Przyjął imię Leon X.

Pontyfikat Leona X to szczyt rozwoju renesansowej sztuki i mecenatu. Zatrudniał Rafaela, Michała Anioła i Bramantego. Rafael stworzył za jego pontyfikatu m.in. słynny portret papieża, dokończył freski w Pałacu Apostolskim, nadzorował budowę Loggi Watykańskich i projektował tapiserie do Kaplicy Sykstyńskiej.

Według weneckiego ambasadora za jego czasów w Rzymie powstało ponad 10 000 nowych budynków. Odnowiono uniwersytet rzymski, a sam Leon X kolekcjonował rękopisy, książki i antyki. Wspierał rozwój archeologii, nauk greckich i drukarstwa.

Papież Leon X odziedziczył po Juliuszu II ambitny projekt: budowę nowej bazyliki św. Piotra, która miała być nie tylko centrum chrześcijaństwa, ale także odpowiedzią na utratę Konstantynopola. Brak funduszy i presja polityczna sprawiły, że odpusty stały się podstawowym źródłem finansowania przedsięwzięcia. W 1516 roku do składanych na ten cel ofiar przywiązano znaczące odpusty – nawet dla dusz czyśćcowych.

Kazania odpustowe powierzono dominikanom, co wzbudziło sprzeciw augustianów (zakonnej wspólnoty z której wywodził się  Luter.) Za zgodą papieża, zbiórką kierował arcybiskup Albrecht Hohenzollern, który sam był symbolem symonii – aby uzyskać godność, zaciągnął olbrzymie długi u bankierów Fuggerów, które planował spłacić z dochodów odpustowych. Głoszenie kazań zlecił dominikaninowi Johannowi Tetzlowi. I to właśnie on – gorliwy, lecz prostoduszny kaznodzieja – stał się twarzą odpustowej katastrofy.

Na przełomie XV i XVI wieku Kościół w Niemczech znajdował się w głębokim kryzysie. Godności biskupie – zgodnie z duchem symonii – stawały się narzędziem władzy świeckiej, rozdawanym jako forma nagrody lub gwarancji lojalności. W rękach arystokracji znalazły się wpływowe diecezje, często obsadzane młodszymi synami możnowładców, którym nie przysługiwały prawa dziedziczenia. Niektórzy z tych "książąt Kościoła" zarządzali jednocześnie kilkoma diecezjami, nie przejawiając żadnego powołania duszpasterskiego. W takim kontekście praktyka odpustowa była nie tyle nadużyciem, ile częścią szerszego systemu wykorzystywania Kościoła do celów finansowych i politycznych.

Leon X kontynuował rozpoczęty wcześniej sobór laterański V, który miał na celu odnowę Kościoła. Na 9. sesji soboru - za jego pontyfikatu potępiono nadużycia finansowe duchownych, wprowadzono cenzurę druku bez zgody biskupa, oraz uregulowano nadawanie beneficjów.

Niestety, reformy przyszły za późno. 

31 października 1517 roku Marcin Luter opublikował 95 tez, w których między innymi ostro krytykował sprzedaż odpustów i powiązanie ich z pieniędzmi.  Jednocześnie podważał w nich katolickie dogmaty o sakramencie spowiedzi, czyśćcu i władzy papieskiej.

Papież z początku zignorował działalność Lutra uznając to za "wybryk mnicha", jednak jego tezy padły na podatny grunt polityczny.

Napięcia społeczne i nienawiść do hierarchii

Gdyby sprawa odpustów rozgrywała się wyłącznie na poziomie teologicznym, zapewne zostałaby rozwiązana w obrębie wewnątrzkościelnych debat, a nazwisko Marcina Lutra pozostałoby przypisem w podręcznikach historii Kościoła. Jednak reformacja – wbrew potocznej narracji – była nie tylko buntem mnicha, ale przede wszystkim efektem zderzenia interesów politycznych, ekonomicznych i społecznych.

Szczególnie w Świętym Cesarstwie Rzymskim nasilała się niechęć stanu rycerskiego wobec Kościoła, zwłaszcza po uchwaleniu tzw. pokoju Bożego w Wormacji (1495), który zakazywał feudałom prowadzenia prywatnych wojen i grabieży. Dla wielu rycerzy – biednych, bez ziemi i bez zajęcia – duchowni stanowili łatwy cel: mieli przywileje, bogactwo, choć chroniło ich prawo kanoniczne. Gdy pojawiła się postać Lutra, Franz von Sickingen jako pierwszy zorientował się, że poparcie dla reformatora może przynieść realne korzyści. Choć sam pozostał katolikiem, działał wyłącznie z wyrachowania – jak wielu ówczesnych książąt.

Poparcie dla Lutra przyszło także ze strony antyklerykalnych humanistów – takich jak Ulrich von Hutten czy Willibald Pirckheimer – oraz części książąt Rzeszy, z Filipem Heskim na czele. Dostrzeżono w jego nauce szansę na uniezależnienie się od wpływów cesarza i papieża. W sytuacji, gdy Habsburgowie byli zaangażowani w walki z Francją i powstrzymywanie Turków, bunt Lutra stał się dogodnym narzędziem osłabienia ich pozycji.

Bez tego wsparcia reformacja najprawdopodobniej nie rozwinęłaby się na taką skalę. Jak zauważył przed wojną historyk A. Trzaska-Chrząszczewski – to polityka, a nie teologia, była siłą napędową reformacji.

Choć Leon X początkowo lekceważył sprawę jako „sprzeczkę mnichów”, jego brak zdecydowania i niezdolność do poważnych reform przyczyniły się do eskalacji konfliktu. Gdy w końcu w 1520 roku papież ogłosił bullę Exsurge Domine, grożąc Lutrowi ekskomuniką, było już za późno. Bunt teologa z Wittenbergi stał się ruchem ogólnoniemieckim.

A ponieważ Luter spalił dokument publicznie, w styczniu 1521 roku Leon X odpowiedział bullą Decet Romanum Pontificem, oficjalnie wykluczając go z Kościoła.

Leon X zmarł nagle 1 grudnia 1521 roku, najprawdopodobniej na malarię. Pochowano go w bazylice Santa Maria sopra Minerva w Rzymie. Choć niektórzy podejrzewali otrucie, brak było dowodów. Zostawił po sobie Kościół olśniewający kulturowo, jednak nieskuteczny we wprowadzaniu niezbędnych reform walki z nadużyciami. Jemu zawdzięczamy piękno dzieł sztuki do dziś zdobiących Rzym i Watykan, jednak jako głowa Kościoła odniósł spektakularną porażkę, gdyż  nie zdołał zapobiec powstaniu i rozprzestrzenieniu się herezji luteranizmu.