Leon XIII – papież, który wyznaczył drogę Kościoła w XX wieku [seria papieska]

Stanął wobec kryzysów Kościoła i świata nowoczesnego. W encyklikach Arcanum, Humanum genus i Rerum novarum bronił małżeństwa, demaskował masonerię i dał fundament katolickiej nauce społecznej. A jako pierwszy papież został utrwalony na filmie

Pontyfikat w czasach kryzysu

Leon XIII (1878–1903), czyli kardynał Vincenzo Gioacchino Pecci, obejmując urząd papieski po śmierci Piusa IX, stanął wobec Kościoła osaczonego przez wrogie prądy. Papież był „więźniem Watykanu”. Po zajęciu Rzymu przez wojska włoskie w 1870 r., we Francji narastała fala antyklerykalizmu Trzeciej Republiki, a w Niemczech kanclerz Otto von Bismarck prowadził Kulturkampf. W Ameryce przybierały na sile liberalne i indywidualistyczne tendencje, a w całej Europie przyspieszała sekularyzacja.

Przewidywano, że z powodu słabego zdrowia jego pontyfikat będzie krótki, tymczasem trwał aż 25 lat, stając się jednym z najdłuższych w historii.

Arcanum divinae sapientiae – o sakramencie małżeństwa (1880)

Jedną z pierwszych ważnych encyklik Leona XIII była Arcanum divinae sapientiae, poświęcona chrześcijańskiemu małżeństwu. Papież przypomniał, że ma ono Boskiego Autora i od początku zostało ustanowione jako nierozerwalne:

„Od początku [to zjednoczenie] nosiło w sobie dwa szczególne znamiona – jedność i nierozerwalność. ‘Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a złączy się z żoną swoją, i będą dwoje w jednym ciele. A tak już nie są dwoje, ale jedno ciało. Co tedy Bóg złączył, człowiek niech nie rozdziela’ (Mt 19, 5–6).”

Wskazywał, że Chrystus uczynił z małżeństwa sakrament, dzięki któremu „mąż i żona, wzmocnieni łaską niebiańską, mogą osiągnąć świętość w stanie małżeńskim”.

Zdecydowanie sprzeciwiał się rozwodom, które – jak pisał – „przynoszą najcięższe szkody rodzinom i całym społeczeństwom”, prowadząc do niewierności, upadku wychowania dzieci, rozbijania domów i „obniżenia godności kobiety”. Przypominał:

„Nie ma żadnej władzy, która mogłaby rozwiązać węzeł chrześcijańskiego małżeństwa, gdy został on raz zawarty i dopełniony.”

Humanum genus – przeciw masonerii (1884)

Encyklika Humanum genus była najpełniejszym potępieniem masonerii w XIX wieku. Leon XIII opisał rzeczywistość duchową w kategoriach dwóch przeciwstawnych królestw:

„Rodzaj ludzki […] podzielił się na dwa różne i przeciwne obozy: jeden walczy w obronie prawdy i cnoty, drugi broni tego, co się cnocie i prawdzie sprzeciwia. Pierwszym jest Królestwo Boże na ziemi, to jest prawdziwy Kościół Jezusa Chrystusa. Drugi obóz to królestwo szatana.”

Papież nie pozostawiał złudzeń co do celów masonerii:

„Ich ostatnim celem […] jest: zupełne wywrócenie porządku kościelnego i państwowego, jaki się wytworzył dzięki religii chrześcijańskiej, a postawienie natomiast nowego porządku wedle swojego ducha, na podstawie i wedle praw wziętych z naturalizmu.”

I dodawał:

„Chcieliby oni zbawienny wpływ Kościoła na prawodawstwo i administrację państw zupełnie usunąć. I nie dość im na tym, żeby nie uwzględniać Kościoła, tego najlepszego przewodnika; oni jeszcze nieprzyjaźnie godzić nań i obrażać go muszą.”

Wzywał biskupów do stanowczości:

„Przeto tak postanówcie, że przede wszystkim należy zedrzeć maskę z masonów i ukazać ich we właściwej ich postaci.”

Rerum novarum – fundament katolickiej nauki społecznej (1891)

Najbardziej znana encyklika Leona XIII, Rerum novarum, została ogłoszona 15 maja 1891 r. i dała początek katolickiej nauce społecznej. Papież reagował na brutalne skutki rewolucji przemysłowej: wyzysk robotników przez kapitał oraz utopijne obietnice socjalizmu.

Leon XIII przypominał, że własność prywatna ma charakter naturalny i jest chroniona przez Dekalog:

„Nie ustawa ludzka, lecz natura dała człowiekowi prawo własności osobistej; władza ludzka nie może go zatem usunąć, lecz tylko ograniczać jego użycie i godzić z wymogami dobra wspólnego.”

Jednocześnie wskazywał obowiązki obu stron stosunku pracy:

„Robotnicy powinni pracować i stronić od buntów, pracodawcy zaś mają zachowywać sprawiedliwość naznaczoną miłością oraz szanować godność ludzką pracowników.”

Odrzucał komunistyczne mrzonki o „równości" przypominając, jak to wyglądałoby w praktyce:

„Jakakolwiek równość komunistyczna byłaby w rzeczywistości równością nędzy.”

Zwracał uwagę na problem emigracji zarobkowej:

„Ludzie dla obcych krajów nie porzucaliby ojczyzny, gdyby ojczyzna dawała im możność życia.”

Wzywał państwa do tworzenia sprawiedliwych praw i systemów wspierających rodziny: ochrony niedzieli, zapewnienia godnych warunków pracy kobiet i dzieci, a nawet – jeśli to konieczne – do interwencji w sprawie wynagrodzeń.

Papież wskazywał też na konieczność tworzenia stowarzyszeń zawodowych i związków robotniczych:

„Nie wolno państwu przeszkadzać w powstawaniu stowarzyszeń, które są oparte na prawie naturalnym; przeciwnie – należy je popierać i wspierać.”

Pierwszy papież na filmie

Leon XIII pozostawił po sobie ogromne dziedzictwo intelektualne – autor 86 encyklik – ale też przeszedł do historii jako pierwszy papież zarejestrowany na taśmie filmowej.

Przedstawiony niżej film to najstarsze nagranie audiowizualne Biskupa Rzymu.Film z 1896 roku pokazuje przybycie papieża Leona XIII na jakieś wydarzenie – być może na mszę świętą, ale nie jest to pewne.

Dźwięk (zaczyna się od ok. 30 sekundy) pochodzi z innego spotkania, które miało miejsce w 1903 r. – tym samym roku, w którym zmarł papież Leon XIII. W nagraniu słychać, jak Ojciec Święty Leon XIII recytuje „Ave Maria” po łacinie.