Czarni, kapucyni, bernardyni, bracia mniejsi… Ilu jest tych franciszkanów?

Październik, gdy w kalendarzu liturgicznym wspominamy św. Franciszka jest okazją do bliższego poznania franciszkanów. To jedna z największych rodzin zakonnych. Wśród członków Kolegium Kardynalskiego znajduje się 6 franciszkanów. Wśród nich, łaciński patriarcha Jerozolimy Pierbattista Pizzaballa oraz wikariusz generalny Państwa Watykańskiego kardynał diakon Mauro Gambetti. 

Gałęzie franciszkanów znajdują się (dane na koniec 2022 r.) wśród 3 najliczniejszych zgromadzeń męskich w Polsce. Zakon Braci Mniejszych stanął na czele statystyk z 893 księżmi i 158 braćmi, a franciszkanie konwentualni na miejscu trzecim z 644 prezbiterami i 158 braćmi. Wśród polskich biskupów-franciszkanów są Piotr Kleszcz – biskup pomocniczy łódzki oraz biskup pomocniczy krakowski Damian Muskus, jak również kilku innych biskupów na misjach. 

Jak zrozumieć specyfikę rodziny franciszkańskiej? Czy to jeden zakon, czy też grupa niezależnych od siebie zgromadzeń, połączonych wspólną tradycją?

Określenie „rodzina” w stosunku do franciszkanizmu świetnie oddaje jego kształt. Jest to jakby rodzina wielodzietna. Z czasem, każde z dzieci usamodzielniło się. Dzieci mają wspólnych rodziców – śś. Franciszka i Klarę z Asyżu (w przypadku zgromadzeń żeńskich), ale także wspólny fundament wychowawczy. Jest nim Reguła św. Franciszka oraz maksyma i pozdrowienie – Pax et Bonum/ Pokój i Dobro.

Franciszkanie to zasadniczo 3 zbiory: I Zakon Franciszkański obejmujący zakony męskie przyjmujące Regułę św. Franciszka, II Zakon, do którego zaliczamy zgromadzenia żeńskie oraz III Zakon grupujący świeckich. W tym miejscu zajmijmy się I Zakonem.

Powstałe na przestrzeni wieków męskie zgromadzenia franciszkańskie różnią się nie tylko nazwami i subtelnymi elementami stroju, ale też jurysdykcją i podziałem terytorialnym oraz ośrodkami kształcenia. Członkowie wszystkich zgromadzeń składają śluby czystości, posłuszeństwa i ubóstwa.

Zakonnicy noszą brązowe habity, przepasane białym sznurem (cingulum). W Polsce gałąź składa się z 5 prowincji: w Katowicach, Wrocławiu i Poznaniu oraz 2 w Krakowie. Krakowskie prowincje to Matki Bożej Anielskiej, której zakonnicy nazywają się w polskiej tradycji reformatami oraz Niepokalanego Poczęcia NMP, określana u nas popularnie jako bernardyni. Nie są to w sensie ścisłym dwa oddzielne zgromadzenia, a zakonnicy obydwu prowincji używają w tytulaturze wspólnego skrótu OFM. W ramach prowincji reformatów działają m.in. klasztory w Krakowie przy ul. Reformackiej i w Warszawie przy ul. Senatorskiej oraz seminarium w Krakowie przy ul. Ojcowskiej. W prowincji bernardyńskiej głównymi świątyniami są kościół św. Bernardyna ze Sieny mijany podczas drogi na Wawel oraz sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej wraz z seminarium. Franciszkanie pozostałych prowincji gałęzi mają własne seminaria.

Franciszkanie konwentualni, nazywani też „czarnymi” noszą czarne lub szare habity, białe sznury oraz kaptury. W Polsce są 3 prowincje: w Krakowie (Św. Antoniego z Padwy i bł. Jakuba Strzemię) do której należą m.in. klasztor, bazylika św. Franciszka z Asyżu i seminarium na Franciszkańskiej oraz sanktuarium w Kalwarii Pacławskiej, następnie w Gdańsku (Św. Maksymiliana Marii Kolbego) oraz w Warszawie (MB Niepokalanej). Do prowincji warszawskiej należą m.in. klasztory i sanktuaria w Niepokalanowie i łódzkich Łagiewnikach, gdzie działa seminarium dla franciszkanów konwentualnych z prowincji gdańskiej i warszawskiej. Zreformowaną gałęzią tej odnogi są Franciszkanie Niepokalanej (Fratrum Franciscanorum Immaculata, FFI), którzy jednak nie używają już maksymy „Pax et Bonum”, ale „Ave Maria”. Franciszkanie Niepokalanej składają też dodatkowy ślub – życia na wzór Maryi. Męska gałąź FFI nie ma w Polsce placówek, ale w Otwocku funkcjonuje klasztor żeński. 

Kapucyni zakładają habit w kolorze kasztanowym, z kapturem i cingulum posiadającym trzy węzły, symbolizujące śluby zakonne. Do Polski sprowadził ich król Jan III Sobieski. Obecnie dzielą się w naszym kraju na 2 prowincje: warszawską (m. in. klasztor Przemienienia Pańskiego na ul. Miodowej, gdzie znajduje się serce króla Jana i ruchoma szopka bożonarodzeniowa) z seminarium w Lublinie i krakowską (m. in. klasztor Zwiastowania NMP wraz z seminarium dla prowincji na ul. Loretańskiej).