Skąd wziął się zwyczaj relikwie w ołtarzach?
Kult relikwii to forma pobożności, która obecna jest niemal od początku chrześcijaństwa. W czasach prześladowań i wielu męczenników wierzący zaczęli pielgrzymować do miejsca ich pochówku, a na ich grobach, choćby w katakumbach, odprawiać Eucharystie. Z czasem to same relikwie – fragmenty ciał świętych – zaczęły pielgrzymować po wspólnotach.
Od IV wieku rozpowszechnił się zwyczaj umieszczania w ołtarzach, na których sprawowano Eucharystię, części ciała męczenników. Św. Augustyn uzasadniał to twierdząc, że ciało męczennika stało się ołtarzem dla Boga. Zgadza się to z twierdzeniem, św. Pawła, który pisał, że „Czyż nie wiecie, że ciało wasze jest świątynią Ducha Świętego? (…) Chwalcie więc Boga w waszym ciele!” (1 Kor 6, 19).
„Obrzęd poświęcenia kościoła i ołtarza” wyjaśnia to następująco:
Dla uczczenia ciał męczenników oraz innych świętych, jak i dla zaznaczenia prawdy, że ofiara członków wywodzi swój początek z ofiary Głowy, wypada nad ich grobami wznosić ołtarze albo składać relikwie pod ołtarzami tak, by zwycięskie ofiary znalazły się w tym miejscu, gdzie Chrystus jest ofiarą. Lecz On za wszystkich cierpiał, na ołtarzu, oni pod ołtarzem, gdyż Jego męką zostali odkupieni.
Portatyl
Relikwie w ołtarzach były tak istotne, że do Soboru Watykańskiego II nie wolno było odprawiać Eucharystii na ołtarzu, w którym nie było szczątków świętego. Jak radzono sobie w podróży? W tym celu wykonywano portatyle: małe, przenośne ołtarzyki z kamienia, metalu lub kości słoniowej, w których składano relikwie i można je było łatwo przewozić.
Czasami przyjmowały one postać bardziej rozbudowaną niż prosta płyta z wgłębieniem na relikwie. Bywały one bardzo ozdobne wyposażone w składane nastawy, liczne ozdoby i bogato zdobione. Taki ołtarz nie zmieściłby się raczej do podręcznej torby.
Obecnie nie używa się już przenośnych ołtarzy. Także relikwie pod mensą ołtarzową nie są wymagane, choć Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego zachęca do podtrzymania tej tradycji.
Dlaczego relikwie w ołtarzu nie są już konieczne?
Kościół nadal zachęca do składania pod ołtarzem relikwii świętych na znak wiary w świętych obcowanie i szacunku do wielowiekowej tradycji. Nie są jednak one konieczne do ważnego i godziwego odprawiania Eucharystii. W końcu to nie ołtarz uświęca ofiarę, ale Ofiara – Jezus Chrystus uświęca ołtarz i wszystkich, którzy się przy nim gromadzą.
