Kołyska Dzieciątka Jezus – nieznany zwyczaj bożonarodzeniowy

Większa część naszych przebogatych zwyczajów bożonarodzeniowych ma korzenie w tradycjach ludowych. Wśród nich były jednak takie, które pojawiły się wraz z obecnością zgromadzeń zakonnych. Jedną z nich – dzisiaj już praktycznie zapomnianą była Kołyska Pana Jezusa. Obchodzono ją tylko raz w ciągu całego roku – w dzień Bożego Narodzenia i tylko w świątyniach zgromadzenia bernardynów, należącego do rodziny zakonów franciszkańskich. Informacje o uroczystym zwyczaju zachowały się dzięki „Opisowi obyczajów za panowania Augusta III” autorstwa ks. Jędrzeja Kitowicza. Do dzisiaj to niezastąpione źródło bibliograficzne dotyczące polskiej kultury życia zbiorowego i religijnego w czasach przedrozbiorowych. 

W epoce saskiej opisywanej przez ks. Kitowicza (panowanie królów Augusta II Mocnego i Augusta III od końca XVII w. do lat sześćdziesiątych XVIII w.) na terenach Rzeczpospolitej istniało blisko pięćdziesiąt świątyń i klasztorów bernardyńskich – od najsłynniejszych w Krakowie nieopodal Wawelu oraz Kalwarii Zebrzydowskiej, po mniejsze placówki w Wielkopolsce i na Kresach. W niektórych z nich, po trzeciej i ostatniej Mszy Świętej Bożego Narodzenia celebrowanej do godzin południowych (nie odprawiano wówczas mszy w godzinach wieczornych), a przed uroczystymi, drugimi nieszporami Bożego Narodzenia, czyli najczęściej w porze obiadowej, sprawowano nietypowy obrzęd.

Ks. Kitowicz wspomina, iż „ceremonia ta niewielom wiadoma była”. Może to oznaczać nie tyle, że wierni nie byli świadomi jej istnienia, co fakt, że większość z nich gromadziła się w kościołach wcześniej, na Pasterkach lub bożonarodzeniowych mszach rano i przed południem, po których powracali świętować do swoich domów. W obrzędzie uczestniczyła więc głównie wspólnota zakonna oraz wierni należący do różnych bractw tercjarskich.

Kołyska Pana Jezusa odbywała się nie w samej świątyni, ale najczęściej w jednej z izb klasztornych. Na środku pomieszczenia umieszczono typową kołyskę dla małych dzieci. Była ona bogato przybrana – najczęściej suszonymi kwiatami, skrapiana perfumami i wyścielana bogato zdobionymi materiałami, poduszkami i prześcieradełkami. W środku umieszczono figurę Dzieciątka Jezus, również ubraną w powszechnie używany wówczas w domach strój oraz pieluszki dla niemowląt, czasem dodawano grzechotki. U wezgłowia kołyski ustawiono figury Matki Bożej i św. Józefa w szatach nawiązujących do tradycji starotestamentalnych, ale również dostojnie zdobionych. Uczestniczący w obrzędzie tworzyli wokół żłóbka krąg i klękali. Przełożony danej wspólnoty klasztornej (gwardian) i kolejny po nim zakonnik w hierarchii, wchodzili do środka tak uformowanego koła i delikatnie kołysali żłóbkiem z dwóch stron. Rozpoczynano przy tym śpiew kołysanek. Najczęściej przerabiano na tę okazję zwykłe kołysanki dziecięce, z nieco zmienionym tekstem, skierowanym do małego Pana Jezusa. Starano się przy tym odtworzyć sceny kołysania i usypiania Dzieciątka Jezus realistycznie, śpiewając ściszonym i łagodnym głosem, jak w przypadku układania dzieci do snu. 

Ceremonia nie trwała dłużej niż pół godziny. Kończył ją gwardian odmówieniem krótkiej modlitwy – prawdopodobnie była to modlitwa pokomunii  z liturgii bożonarodzeniowej lub jedna z antyfon z brewiarza na 25 grudnia. Później następowało pokropienie zgromadzonych wodą święconą, niekiedy też śpiewano wspólnie kolędę i składano życzenia. 

Zwyczaj Kołyski może wiązać się z tradycjami apokryficznymi i wizjami niektórych świętych mistyczek dotyczących Narodzenia Pańskiego, tak jak św. Brygidy lub św. Mechtyldy z Hackeborn. Można je również traktować jako formę jasełek, obchodzonych w nieco mniejszym gronie wspólnoty zakonnej i jej najbliższych przyjaciół, pomagający zbliżyć się do tajemnicy Wcielenia.