Dwunastnica i Święte Wieczory – Boże Narodzenie w dawnej Polsce

Z uwagi na liczbę dni od Wigilii Narodzenia Pańskiego po Trzech Króli nazywano „dwunastnicą” lub „godami”. Gody nie były tylko echem tradycji przedchrześcijańskich związanych z zimowym przesileniem. W językach słowiańskich słowo „gody” oznacza upływające lata kalendarzowe. Narodzenie Pańskie, jedno z dwóch najważniejszych świąt roku liturgicznego uznawane było za początek nowego roku, a noc wigilijna – momentem spotkania roku starego i nowego.

Po Wigilii i Bożym Narodzeni spędzonych w kręgu najbliższych, obchody dni do Objawienia Pańskiego przybierały inny charakter. Obok rodzinnych i przyjacielskich odwiedzin, 26 grudnia gdzieniegdzie święcono w kościołach owies na pamiątkę śmierci pierwszego  męczennika. Na św. Szczepana zaczynały się Święte Wieczory, trwające do Trzech Króli. Kobiety przerywały przędzenie i szycie, mężczyźni rezygnowali z prac remontowych, przekładając je na czas po 6 stycznia. Rozpoczynało się kolędowanie po domach i okolicznych miejscowościach, trwające niekiedy do późnej nocy. W kręgu sąsiedzkim śpiewano kolędy i bawiono się – można było sobie bowiem pozwolić w tym czasie na dłuższy sen i odpoczynek. W niektórych regionach traktowano tę tradycję rygorystycznie, nie wykonując poza przyrządzaniem posiłków, żadnych prac domowych. Nie zamiatano izb, nie ścielono łóżek, nie wychodzono z bydłem, ograniczając się tylko do karmienia zwierząt hodowlanych. 

Rozpoczynały się jasełka. Z czasem można było zaobserwować, że przedstawienia te odbywały się nie tylko w kościołach i parafiach, ale również coraz częściej w większych domach lub na rynkach miast.

W trakcie „dwunastnicy” przypadały święta św. Jana Apostoła (27 grudnia) i św. Młodzianków (28 grudnia). Tradycje pierwszego wiązały się w niektórych kościołach ze święceniem wina. Upamiętniało to przekonanie, że św. Jana zamierzał otruć winem cesarz rzymski Dominicjan. Zazwyczaj wypijano symboliczną ilość poświęconego trunku, resztę pozostawiając na wypadek chorób. 

Dzień Młodzianków traktowany był jako święto dzieci, ministrantów i chórów parafialnych. Na Śląsku popularna była w tym dniu pieśń „O Herodzie, okrutniku” wspominająca męczeństwo dzieci betlejemskich z ręki króla Heroda.

Nowy Rok kalendarzowy kończył Oktawę, jednak Święte Wieczory trwały. Tradycja zabaw w noc sylwestrową pojawiła się u nas stosunkowo późno, pod wpływem zwyczajów niemieckich i austriackich. Częściej więc spędzano wieczór św. Sylwestra na liturgii w parafiach, traktując je jako dziękczynienie za mijający rok, i śpiewając po mszy hymn Te Deum. Sylwester był więc kolejnym Świętym Wieczorem, nieco bardziej uroczystym niż pozostałe. Nie bawiono się do białego rana, chcąc uczestniczyć w uroczystej mszy na Obrzezanie Pańskie, obchodzone w dawnym kalendarzu liturgicznym 1 stycznia. Tego dnia zaczynała się kolęda duszpasterska. Z uwagi na mniejsze skupiska ludności, wizyty często udawało się zakończyć do Trzech Króli. W czasach zygmuntowskich popularne było obdarowywanie się prezentami noworocznymi. Wiązało się to z opowieścią, że Stańczyk, słynny królewski błazen narzekał, że pomimo nowego roku, wciąż chodzi w starych ubraniach, W związku z tym Zygmunt August podarował mu 1 stycznia nowy kontusz. 

„Dwunastnica” kończyła się uroczystością Objawienia Pańskiego. 5 stycznia jedzono postną kolację, przypominającą tę z 24 grudnia. Na pamiątkę darów złożonych Dzieciątku przez magów, ponownie wręczano upominki. Dzieci dawały symboliczne prezenty rodzicom, służba – pracodawcom, a parafianie – proboszczom i wikarym. Gospodynie wypiekały rogaliki, tzw. szczodraki, rozdawane kolędnikom. W Trzech Króli często rozbierano już choinkę. W niektórych regionach popularne było w tym dniu (znane też w innych regionach Europy) pieczenie ciasta z migdałem w środku. Symbolizował on jednego z mędrców składających hołd Nowonarodzonemu. Kto znalazł migdał w swojej porcji ciasta, był uznawany tego dnia na króla i żartobliwie składano mu hołdy.