Jeden motyw, który rządzi wszystkimi. Katolickie serce „Władcy Pierścieni”

"Władca Pierścieni" J.R.R. Tolkiena od dekad fascynuje czytelników w różnym wieku, z różnych kultur i tradycji. To historia o przyjaźni, poświęceniu, walce dobra ze złem i kruchości władzy. Ale to także – choć bez bezpośredniej symboliki – opowieść głęboko zakorzeniona w katolickiej wizji świata. W rezultacie "Władca pierścieni" przekazuje uniwersalne, a zarazem katolickie wartości, zmieniając serca czytelników.

Tolkien sam podkreślał, że jego dzieło jest „fundamentalnie religijne i katolickie”, choć nie alegoryczne. Nie chodzi tu o proste odpowiedniki biblijnych postaci, ale o coś subtelniejszego: o atmosferę, sposób myślenia, logikę moralną świata. Stratford Caldecott nazwał to zjawisko „wiarą, która stała się kulturą”.

Jednym z najbardziej poruszających wątków jest obecność maryjnej duchowości. Galadriela – potężna, a zarazem pokorna, piękna i pełna światła – przywodzi na myśl Maryję, w której katolicy widzą pełnię piękna i odpowiedź na zranienie Ewy. Frodo doświadcza przy niej czegoś, co trudno opisać słowami: spotkania z rzeczywistością wykraczającą poza czas.

Dary Galadrieli – szczególnie świetlista fiolka, która rozprasza mrok, gdy wszystkie inne światła gasną – działają jak znak nadziei w „dolinie łez”. To światło wraca w najciemniejszych momentach drogi Froda i Sama, tak jak w chrześcijańskiej modlitwie Maryja jawi się jako Ta, do której woła się „teraz i w godzinę śmierci”.

Również Éowina nosi w sobie rysy maryjne. Staje do walki ze złem, którego „żaden mężczyzna nie może pokonać”, i czyni to u boku małego hobbita. Jej postać przywołuje biblijną Niewiastę z Apokalipsy, walczącą ze smokiem. Okryta niebieskim płaszczem usianym gwiazdami, staje się obrazem kobiecej siły, która nie niszczy, lecz chroni i przywraca życie.

Tolkienowskie zło jest przerażająco realistyczne. W dziełach Tolkiena wyraźnie zostaje przedstawiona sylwetka Szatana – kłamcy, uwodziciela i niszczyciela. Głos Kłamcy ma imię: Smoczy Język (Grima, Gadzi Język, Wormtongue). Jego słowa zatruwają, osłabiają wolę, wprowadzają zamęt – dokładnie tak, jak w biblijnym opisie kuszenia.

Zło w „Władcy Pierścieni” nie potrafi stworzyć niczego nowego. Może jedynie wypaczać to, co dobre. Orkowie nie zostali stworzeni – zostali zniszczeni. To bardzo katolicka wizja rozwoju potęgi zła: nie jako alternatywnej drogi, lecz jako pasożyta żerującego na dobru. Saruman i Smoczy Język ostatecznie niszczą się nawzajem, spełniając starą biblijną prawdę, że zło pożera samo siebie.

Kolejny katolicki element u Tolkiena to oczywiście Hobbici. Hobbici są ucieleśnieniem ewangelicznej logiki odwróconych hierarchii. Mali, niepozorni, kochający ogródki i drugie śniadanie, stają się postaciami kluczowymi dla losów świata. Frodo, Sam, Merry i Pippin przypominają dzieci – i dokładnie tak są postrzegani przez innych bohaterów.

To oni, nie królowie i czarodzieje, niosą największy ciężar. Sam Gamgee, prosty ogrodnik, sługa, po wypełnieniu misji  wraca do Shire’u jako przywódca i opiekun wspólnoty. Tolkien pokazuje tu jedną z najbardziej chrześcijańskich prawd: Bóg wywyższa pokornych, a wielkość rodzi się z wierności w małych rzeczach.

Lembas – elficki chleb drogi – to jeden z najbardziej poruszających symboli w całej opowieści. Mały kawałek wystarcza na cały dzień. Nie tylko syci ciało, ale przywraca pamięć dobra, przyjaźni i domu.  Katolicki czytelnik bez trudu rozpozna tu echo Eucharystii: Chleba, który jest więcej niż chlebem. Orkowie i Gollum nie są w stanie go przyjąć – tak jak osoby pogrążone bez intencji poprawy w grzechu śmiertelnym.

 Hobbci z kolei żyją dzięki „chlebowi łamanemu”, który ratuje ich dosłownie na granicy życia i śmierci.

„Musimy zdecydować, co zrobić z czasem, który został nam dany” – mówi Gandalf. To zdanie mogłoby paść w kazaniu. Tolkien nieustannie przypomina, że czas jest darem i zadaniem. Królowie przemijają, epoki się kończą, ale wybory pozostawiają konsekwencje w wieczności.

To głęboko katolicka wrażliwość: życie jako pielgrzymka, świat jako etap, a drobne dylematy moralne rozstrzygane dziś wpływają w rezultacie na losy całego świata.

Także cierpienie w „Władcy Pierścieni” jest przedstawione na katolicki sposób. Bohaterowie uczą się cierpieć albo niszczeją przez cierpienie. Frodo niesie heroicznie ciężar ponad siły, w imię wyższego, szlachetnego celu. Aragorn, Éowina, Faramir – wszyscy  cierpią. Ale ich ból rodzi mądrość.

Gimli uczy się wyjścia z egoizmu. Merry odkrywa, że pamięć o utraconych nie niszczy, lecz uszlachetnia serce. Z kolei Saruman wybiera resentymen­t i mściwość – i to go ostatecznie zabija. Tolkien pokazuje to, co chrześcijaństwo mówi od wieków: cierpienie nie jest celem, ale jest czymś co warto wziąć na barki, jeśli przyświeca nam szlachetny cel i może z niego wyniknąć dobro.

Tolkien stworzył świat smoków, elfów i czarodziejów, ale zrobił to po to, by powiedzieć coś bardzo realnego o ludzkim życiu, dobru i złu, nadziei i odpowiedzialności. Można zestawić ten świat ze światem Narni C.S. Lewisa i rzeczywiście często porównuje się twórczość obu przyjaciół, jednak katolicyzm Tolkiena dodaje jego twórczości dodatkową głębię, dodatkowy, głęboko duchowy wymiar. Oczywiście potrzeba odrobiny wysiłku, by odczytać wszystkie ukryte w tekście katolickie przekazy, ale dzięki temu niejednoznacznemu zanurzeniu w religii, "Władca pierścieni" jest lekturą przemawiającą do wyobraźni także osób niereligijnych, czy tych z "tylnych ławek" kościoła.

Źródło opracowania:

Karise Gililland, „One Theme to Rule Them All: A Collection of Catholic Elements in Tolkien’s The Lord of the Rings”, An Unexpected Journal, t. 3, nr 1 (wiosna 2020), s. 41–60.