Każdego 27 stycznia Księstwo świętuje dzień świętej Dewoty, patronki Monako od XVII wieku. „Święta Dewota jest uważana przez Monakijczyków za drugie święto narodowe” – wyjaśnia Jean-Michel Manzone, sekretarz Narodowego Komitetu Tradycji Monakijskich, państwowej instytucji promującej tożsamość kulturową i językową księstwa. Obchody „Santa” rozpoczynają się już 26 stycznia rano mszą w języku monakijskim w kościele św. Dewoty, gdzie przechowywane są relikwie korsykańskiej męczennicy z IV wieku. Język monakijski, używany dziś tylko przez nielicznych, nadal jest nauczany w obowiązkowym programie szkolnym aż do trzeciej klasy gimnazjum.
Ten dialekt, zbliżony do genueńskiego, korsykańskiego i prowansalskiego, wiele zawdzięcza lokalnemu Kościołowi katolickiemu, który go bronił i promował: kanonik Georges Franzi (1914–1997) opracował pierwsze podręczniki szkolne w języku monakijskim, a ojciec Louis Frolla (1904–1978) stworzył pierwszy słownik francusko-monakijski. Święta Dewota zajmuje wyjątkowe miejsce w literaturze monakijskiej, ponieważ pierwsza książka w tym języku, opublikowana przez poetę Louisa Notariego w 1927 roku, nosi tytuł „A legenda de Santa Devota – Legenda świętej Dewoty”. „Wszyscy Monakijczycy znają świętą Dewotę, ponieważ w szkole uczą się historii Monako, której jest częścią. Nie jest tylko patronką – jest częścią historii i tożsamości kulturowej” – dodaje Jean-Michel Manzone.
Płonąca łódź
Jednym z najważniejszych momentów obchodów jest chwila, gdy książę podpala łódź – gest przypominający legendarną próbę kradzieży relikwii świętej przez bandytów w XI wieku. „To wydarzenie co roku przyciąga wielu Monakijczyków, ale także cudzoziemców” – podkreśla Jean-Michel Manzone. Jego żona Claude Manzone, przewodnicząca Komitetu, wyjaśnia, że lokalna tradycja nakazuje próbować zdobyć gwoździe z łodzi, którym ludowa pobożność przypisuje „moc ochronną na nadchodzący rok”.
Następnego dnia, w święto św. Dewoty, obowiązuje dzień wolny od pracy, a w katedrze odprawiana jest uroczysta msza pontyfikalna, po której następuje procesja z relikwiami przez miasto. W ostatnich latach honorowymi gośćmi tych obchodów byli wysocy przedstawiciele Kurii Rzymskiej i Kolegium Kardynalskiego: kardynał Pierbattista Pizzaballa, łaciński patriarcha Jerozolimy w 2026 roku; arcybiskup Paul Richard Gallagher, odpowiedzialny za dyplomację watykańską, w 2025 roku; oraz kardynał François-Xavier Bustillo, biskup Ajaccio, w 2024 roku.
Liczne święta religijne
Święta Dewota nie jest jednak jedynym przejawem pobożności ludowej w księstwie. W Monako dziewięć z dwunastu dni wolnych od pracy ma charakter religijny: poniedziałek wielkanocny, Wniebowstąpienie, poniedziałek Zielonych Świątek, Boże Ciało, Wniebowzięcie, Wszystkich Świętych, Niepokalane Poczęcie oraz Boże Narodzenie. Święto Niepokalanego Poczęcia – któremu poświęcona jest katedra w Monako – ma dodatkowe znaczenie, ponieważ upamiętnia również ochronę miasta przed zarazą w 1631 roku. Obchodom towarzyszy „procesja ślubowania”, nawiązująca do obietnicy złożonej przez księcia Honoré II i mieszkańców.
Do oficjalnych świąt dochodzi wiele innych uroczystości, które choć nie są dniami wolnymi, gromadzą licznych uczestników. Należą do nich Wielki Tydzień z imponującą Drogą Krzyżową w Wielki Piątek; noc świętojańska z ogniskami 24 czerwca; święto św. Romana 9 sierpnia; św. Cecylii – patronki muzyki; oraz św. Mikołaja 6 grudnia, od dawna czczonego w Monako. W okresie Bożego Narodzenia organizowana jest także „ścieżka szopek”. „Wszyscy się w to angażują, nawet kupcy. To może zaskakiwać turystów, ale u nas nie jest zakazane wystawianie szopek!” – mówi z uśmiechem Jean-Michel Manzone, nawiązując do debat we Francji. „Te tradycje są ważne, ponieważ jesteśmy społeczeństwem zróżnicowanym. Irlandczycy, Niemcy, Rosjanie – każda społeczność ma swoje zwyczaje, ale często jednoczą się podczas wielkich uroczystości religijnych, takich jak święto św. Dewoty czy Boże Narodzenie.”
Arcybractwo Miłosierdzia
Koordynacją tych uroczystości zajmuje się Narodowy Komitet Tradycji Monakijskich, przy aktywnym udziale Arcybractwa Miłosierdzia. Jego korzenie sięgają XV wieku i związane są z wpływem Genui, gdzie powstały pierwsze bractwa pokutników. Zaangażowane w pomoc ubogim, bractwo zyskało szczególne znaczenie podczas zarazy w 1631 roku. Przez pewien czas było podzielone na bractwa „czarnych” i „białych” pokutników, które połączono ponownie w 1813 roku. „Dziś ich członkowie noszą biały habit i czarną pelerynę” – wyjaśnia Claude Passet. Organizacja, licząca około 120 członków, nadal odgrywa ważną rolę w działalności charytatywnej i życiu religijnym Monako.
Znaczenie tradycji religijnych zostało szczególnie podkreślone pod koniec pontyfikatu papieża Franciszka, który widział w religijności ludowej przeciwwagę dla elitarnego podejścia do wiary. Czerpał tę wizję z dokumentu końcowego konferencji w Aparecidzie (2007), gdzie określono ją jako „skarb Kościoła katolickiego w Ameryce Łacińskiej”. Leon XIV, były misjonarz w Peru, dobrze zna ten dokument, opracowany przez kardynała Bergoglia i uznawany za ważny drogowskaz duszpasterski. Ostatnia encyklika Franciszka „Dilexit Nos” (2024) była poświęcona pobożności związanej z Najświętszym Sercem Jezusa, a jego ostatnia podróż zagraniczna – 15 grudnia 2024 roku – odbyła się z okazji kongresu poświęconego religijności ludowej, w którym uczestniczył kardynał Robert Francis Prevost.
