Szekspir — skryty wyznawca Chrystusa?

Przez wieki William Szekspir uchował się jako postać niemal bez biografii — człowiek z Stratford, który zostawił nam 37 dramatów i 154 sonety, a o sobie samym niemal nic. To milczenie bywa interpretowane rozmaicie. Dziś coraz więcej historyków i literaturoznawców stawia śmiałą tezę: Szekspir był katolikiem, który w dobie anglikańskich prześladowań zmuszony był ukrywać swoją wiarę pod warstwami ostrożnej fikcji.

Anglia XVI wieku to kraj, w którym wyznawanie katolicyzmu mogło oznaczać śmierć. Ustawa o supremacji, ogłoszenie papieża Piusa V ekskomunikującego Elżbietę I, a następnie kolejne ustawy karne sprawiły, że kapłan schwytany przy odprawianiu Mszy ryzykował stryczek, a świecki wierny — ruinę finansową lub więzienie. W tym właśnie świecie żył i tworzył Szekspir.

Przełomowym odkryciem okazał się znaleziony w 1757 roku w Stratford dokument — tak zwany testament duchowy Johna Szekspira, ojca dramatopisarza. Formularz, którego wzór ułożył sam kardynał Karol Boromeusz, był standardowym wyznaniem wiary katolika przygotowującego się na śmierć bez możliwości skorzystania z ostatnich sakramentów. John Shakespeare deklarował w nim wierność Kościołowi katolickiemu i wstawiennictwo Najświętszej Marii Panny.

Dokument ten — choć jego autentyczność bywa dyskutowana — rzuca zupełnie nowe światło na dom, w którym dorastał przyszły dramatopisarz. Stratford w owym czasie był ośrodkiem katolickich sympatii, a miejscowy nauczyciel, John Cotton, utrzymywał kontakty z podziemiem recuzantów — katolików odmawiających uczęszczania na nabożeństwa anglikańskie.

Lata 1579–1582 stanowią w biografii Szekspira tzw. „utracony czas". Historycy od dawna spekulowali, gdzie przebywał młody William. Jedna z najbardziej przekonujących hipotez, rozwinięta przez Richarda Wilsona i Eamona Duffego, wskazuje na Lancashire — hrabstwo będące wówczas sercem angielskiego katolicyzmu.

W księdze rachunkowej Sir Alexandra Hoghton z 1581 roku widnieje niejaki „Wilhelmus Shakeshafte" — młody człowiek, komediant i muzyk, polecany przez pracodawcę innemu katolickiemu szlachcicowi. Czy to Szekspir? Imię i brzmienie nazwiska, w połączeniu z okolicznościami, każą traktować tę hipotezę poważnie. Dwór Hoghtona był przystanią dla misjonarzy jezuickich, a sam Edmund Campion — późniejszy błogosławiony męczennik — bywał w tej okolicy w tym samym czasie.

Argument teologiczny jest może najmocniejszy ze wszystkich. W Hamlecie duch ojca tytułowego bohatera przychodzi z czyśćca — miejsca, które dla anglikanów nie istnieje, zostało odrzucone przez Reformację jako zabobonny wymysł Rzymu. Szekspir nie tylko używa pojęcia czyśćca, ale buduje na nim cały dramat: Hamlet nie może zabić Klaudiusza w trakcie modlitwy, bo obawiałby się posłać go do nieba — podczas gdy duch ojca cierpi oczyszczenie.

Scena, w której Klaudiusz próbuje się modlić, lecz uzmysławia sobie, że jego skrucha jest fałszywa — bo nie jest gotów wyrzec się owoców zbrodni — to teologicznie precyzyjny opis sakramentu pokuty w ujęciu trydenckim. Człowiek wychowany wyłącznie w anglikanizmie raczej nie myślałby w tych kategoriach. „Moje słowa wzlatują, myśli na ziemi zostają. Słowa bez myśli do nieba nie dosięgną" — mówi Klaudiusz, i trudno o bardziej katolicką diagnozę fałszywej skruchy.

Podobnie w Miarce za miarkę — dramacie pełnym napięcia między literą prawa a miłosierdziem — teolog dostrzeże niemal scholastyczny spór o łaskę, karę i przebaczenie. Tytułowe słowa nawiązują bezpośrednio do Ewangelii według Mateusza. Anglikański purytanizm i katolickie pojęcie łaski ścierają się tu z niezwykłą subtelnością.

Szekspir nigdy nie opublikował swoich sztuk za życia — ukazały się drukiem dopiero po jego śmierci. Nie sygnował ich otwartą intencją religijną. Nie zaangażował się w spory wyznaniowe epoki, które pochłonęły wielu jego współczesnych. Uczeni tacy jak Clare Asquith (w książce Shadowplay, 2005) twierdzą, że dramatopisarz wypracował język zaszyfrowanych aluzji, zrozumiałych dla katolickich widzów, lecz bezpiecznych dla oka anglikańskiej cenzury.

Był to czas, gdy każde słowo mogło być dowodem. Jezuita Edmund Campion — znany w kręgach, w których prawdopodobnie obracał się młody Szekspir — zginął straszliwą śmiercią w 1581 roku: powieszony, wypatroszony i poćwiartowany na Tyburn. Milczenie było nie tchórzostwem, lecz roztropnością.

Czy Szekspir był katolikiem? Nie wiemy tego z absolutną pewnością — i zapewne nigdy nie będziemy wiedzieć. Nie mamy podpisanego wyznania wiary, nie ma aktu spowiedzi, nie ma listu, który by to potwierdzał wprost. Mamy natomiast: środowisko rodzinne przesiąknięte katolickim oporem, lata spędzone prawdopodobnie w recuzanckich dworach, dramaty przepełnione teologią, której anglikanizm nie mógł zrodzić, oraz życiorys człowieka, który z niezwykłą konsekwencją unikał jakiegokolwiek publicznego wyznania wiary.

Dla wiernych, którzy sami znają smak wiary praktykowanej wbrew otoczeniu, ta historia ma szczególny wymiar. Szekspir mógł być kimś, kto nosił Chrystusa głęboko w sercu — i wyrażał Go jedynym bezpiecznym językiem, jaki mu pozostał: językiem fikcji, metafory i teatralnego cienia.

Kościół zna takich świadków. Nie wszyscy ginęli na szafocie jak Campion czy Tomasz More. Niektórzy przeżywali — i w swoich dziełach zostawiali ślad wiary dla tych, którzy mieli oczy, by zobaczyć.

Artykuł oparty na ustaleniach m.in. Clare Asquith (Shadowplay, 2005), Richarda Wilsona (Secret Shakespeare, 2004) oraz Eamona Duffego (The Stripping of the Altars, 1992). Tezy dotyczące wyznania Szekspira pozostają przedmiotem naukowej debaty.