Więcej niż biologia: czego naprawdę uczy się dziecko w łonie matki?

W czasie ciąży między dzieckiem a matką tworzy się silna więź emocjonalna. Dziecko oddzielone od matki po urodzeniu przeżywa traumę. I choć większość ludzi będzie żałować noworodka, który stracił mamę, wskutek jej śmierci, zadziwiająco dużo ludzi akceptuje surogację. Oto co nauka mówi o rozwoju prenatalnym człowieka. Zwłaszcza jeśli chodzi o budowanie więzi emocjonalnej.

Przez dziesięciolecia okres prenatalny postrzegaliśmy niemal wyłącznie przez pryzmat biologii – jako czas intensywnego podziału komórek, formowania się narządów i systematycznego przyrostu wagi. Współczesna nauka rzuca jednak zupełnie nowe światło na to, co dzieje się pod sercem matki. Okazuje się, że łono matki to nie tylko bezpieczny inkubator, ale pierwsza, fascynująca szkoła języka i przestrzeń budowania relacji przywiązania i miłości.  

Dziecko w łonie matki nie jest jedynie biernym obserwatorem zdarzeń; to aktywny uczestnik, który słyszy, zapamiętuje, a nawet wchodzi w interakcje.

Zapraszam do odkrycia świata, w którym fundamenty naszej psychiki i kompetencji społecznych powstają na długo przed urodzeniem. To podróż od czystej fizjologii ku podmiotowości, która zmienia wszystko, co wiemy o początkach ludzkiego życia.

Choć środowiska feministytczne próbują cały czas traktować dziecko w łonie matki jak zwykłą tkankę, pozbawioną cech ludzkich, dynamiczny rozwój psychologii prenatalnej udowadnia, jak wiele z tego kim jesteśmy kształtuje się już wtedy. Kompetencje językowe, temperament, więź z matką – a w przypadku ciąży bliźniaczej lub mnogiej – też z rodzeństwem.

Jak wykazują badania Janet DiPietro, od połowy ciąży serce dziecka zaczyna pracować w sposób odzwierciedlający jego stan psychiczny – stan stresu lub relaksu. Rytm serca staje się bardziej zmienny, co jest sygnałem dojrzewania układu nerwowego. Pojawiają się wyraźne cykle snu spokojnego i aktywnego (REM), a ruchy stają się coraz bardziej skoordynowane. Co więcej, badania sugerują, że cechy układu nerwowego, które po porodzie nazywamy temperamentem – jak poziom aktywności czy reaktywność – mają swoje źródła właśnie tutaj.

Wielką rolę w lepszym poznaniu rozwoju prenatalnego odgrywa technologia USG 3D/4D, która pozwala rodzicom zobaczyć rysy twarzy i gesty dziecka. Właśnie dzięki temu matka może urealnić swoje wyobrażenia o dziecku, a zobaczenie go na USG niejedną kobietę odciągnęło od decyzji o aborcji.

Fundamentem bezpieczeństwa noworodka jest dźwięk, który zna najlepiej. Przełomowe badania Anthony’ego DeCaspera i Williama Fifera z 1980 roku udowodniły, że dzieci tuż po urodzeniu nie tylko rozpoznają głos matki, ale go wolą od głosu obcej kobiety.  W eksperymencie tym dano dzieciom smoczek, podłączony do aparatury potrafiącej rozpoznać specyficzny sposób ssania. W zależności od tego dziecko ssąc smoczek słyszało albo głos matki albo obcej kobiety. Noworodki błyskawicznie uczyły się sterować sposobem ssania smoczka, aby uruchomić nagranie głosu swojej matki zamiast głosu obcej kobiety.

A zatem wiemy, że noworodek nie tylko rozpoznaje głos matki, ale go preferuje – i to po od razu po urodzeniu, co świadczy o tym, że nauczył się rozpoznawać głos matki w okresie prenatalnym.

Głos mamy, przefiltrowany przez wody płodowe i tkanki, staje się dla dziecka najlepiej znanym bodźcem akustycznym. Pełni on funkcję swoistej kotwicy bezpieczeństwa, która w chaosie nowych bodźców po porodzie mówi dziecku: „jesteś bezpieczne, znamy się”. Z perspektywy psychologicznej, to właśnie te prenatalne lekcje słuchania budują fundament pod późniejsze poczucie bliskości i ufności.

Dziecko zapamiętuje zresztą też charakterystyczny wzorzec rytmu serca mamy, dlatego uspokaja się słysząc go.

Mózg dziecka w okresie prenatalnym nie słyszy wyraźnych spółgłosek, ale jest niezwykle czuły na to, co nazywamy emocjonalną ścieżką dźwiękową mowy – jej rytm, melodię i intonację. Badania DeCaspera i Spence (1986) wykazały, że dziecko w prenatalnym stadium rozwoju potrafi zapamiętać rytmikę konkretnej bajki czytanej mu regularnie przez ostatnie tygodnie ciąży. Po narodzinach wyraźnie preferuje ją wśród innych bajek.

Fascynujące dane przynoszą również badania Mariani (2018, 2023). Dowodzą one, że noworodki wolą melodykę języka ojczystego, którego słuchały w brzuchu mamy. Jeśli matka jest wielojęzyczna, mózg dziecka od początku jest „nastrojony” na rozróżnianie różnych wzorców brzmieniowych, co wspiera przyszły rozwój mowy. Z kolei muzyka, jak wykazują badania kliniczne zespołu Arya (2012), działa jak swoisty „trening uwagi”. Dzieci eksponowane na muzykę w ciąży osiągają lepsze wyniki w skali Brazeltona – szybciej przyzwyczajają się do powtarzalnych bodźców i lepiej skupiają uwagę. Nie czyni to z nich „geniuszy”, ale przygotowuje ich układ nerwowy do sprawnego przetwarzania informacji.

Czy potrzeba kontaktu z drugim człowiekiem jest czymś, czego się uczymy, czy rodzimy się z nią „wgraną” w nasz system? Odpowiedź przyniosły badania zespołu Umberta Castiella pod znamiennym tytułem „Wired to be social” (2010). Dzięki technologii 4D-USG naukowcy zaobserwowali, że już w 14. tygodniu ciąży bliźnięta zaczynają wykonywać ruchy skierowane celowo ku sobie nawzajem.

Kluczowe odkrycie dotyczyło charakteru tych gestów. Analiza kinematyczna wykazała, że ruchy skierowane do rodzeństwa są wolniejsze i znacznie bardziej precyzyjne niż przypadkowe uderzenia w ścianę macicy. Jest to ruch ukierunkowany na cel – świadoma, choć prosta forma interakcji. W 18. tygodniu ciąży takie celowe kontakty stanowią już blisko 30% aktywności dzieci. To potężny argument za tym, że nasza natura jest głęboko społeczna i relacyjna jeszcze przed urodzeniem, a łono matki to miejsce pierwszych lekcji relacji.

Prace Vivette Glover (2011) mówią nam dużo o tym, jak stres przeżywany przez matkę wpływa na jej dziecko. Przewlekły stres (szczególnie w trzecim trymestrze, który jest okresem podwyższonej wrażliwości) sprawia, że wysoki poziom kortyzolu przenika przez łożysko, w rezultacie powodując, że system nerwowy dziecka staje się bardziej wrażliwy na bodźce. Psychologowie ewolucyjni widzą w tym funkcję przystosowawczą – neurologiczny sygnał dla dziecka ostrzegający, że świat zewnętrzny może być trudny lub nieprzyjazny i przygotowujący lepiej do radzenia sobie z nim.

W odpowiedzi dziecko może wykształcić bardziej czujny i reaktywny układ nerwowy. W dawnych czasach była to adaptacyjna korzyść, przygotowująca do przetrwania w niebezpiecznym środowisku. Co warte podkreślenia - jakość opieki, czułość i stabilne środowisko po porodzie działają jak potężny bufor, który potrafi częściowo zniwelować prenatalne napięcia. Oznacza to, że warto kobiety w ciąży otaczać szczególną opieką i zapewniać im poczucie bezpieczeństwa.

Dziecko w łonie matki to mały odkrywca, który na długo przed narodzinami buduje swój obraz świata z dźwięków, rytmów i emocji. Rozpoznaje głos matki, reaguje na jej spokój i uczy się melodii jej języka. Każda zaśpiewana piosenka, każda chwila uważności i każda rozmowa skierowana do dziecka buduje w nim głęboką więź z mamą.

Wiedząc, że więź zaczyna się tak wcześnie, powinniśmy otaczać ciężarne kobiety szczególną opieką, a dzieci chronić przed najgorszym możliwym koszmarem i wczesną traumą oddzielenia od matki w wyniku tzw. surogacji, będącej de facto sprzedażą dziecka obcym ludziom, tak by zaspokoić ich potrzeby jego kosztem.

AboEllail, M. A. M., Kanenishi, K., Mori, N., Noguchi, J., Marumo, G., & Hata, T. (2018). Ultrasound study of fetal movements in singleton and twin pregnancies at 12-19 weeks. Journal of perinatal medicine, 46(8), 832–838. https://doi.org/10.1515/jpm-2017-0158

Arya, R., Chansoria, M., Konanki, R., & Tiwari, D. K. (2012). Maternal Music Exposure during Pregnancy Influences Neonatal Behaviour: An Open-Label Randomized Controlled Trial. International journal of pediatrics, 2012, 901812. https://doi.org/10.1155/2012/901812

Castiello, U., Becchio, C., Zoia, S., Nelini, C., Sartori, L., Blason, L., D'Ottavio, G., Bulgheroni, M., & Gallese, V. (2010). Wired to be social: the ontogeny of human interaction. PloS one, 5(10), e13199. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0013199

DeCasper, A. J., & Fifer, W. P. (1980). Of human bonding: newborns prefer their mothers' voices. Science (New York, N.Y.), 208(4448), 1174–1176. https://doi.org/10.1126/science.7375928

DeCasper, A. J., & Spence, M. J. (1986). Prenatal maternal speech influences newborns' perception of speech sounds. Infant Behavior & Development, 9(2), 133–150. https://doi.org/10.1016/0163-6383(86)90025-1

Dipietro, J. A., Irizarry, R. A., Costigan, K. A., & Gurewitsch, E. D. (2004). The psychophysiology of the maternal-fetal relationship. Psychophysiology, 41(4), 510–520. https://doi.org/10.1111/j.1469-8986.2004.00187.x

DiPietro, J. A., Caulfield, L., Costigan, K. A., Merialdi, M., Nguyen, R. H., Zavaleta, N., & Gurewitsch, E. D. (2004). Fetal neurobehavioral development: a tale of two cities. Developmental psychology, 40(3), 445–456. https://doi.org/10.1037/0012-1649.40.3.445

DiPietro, J. A., Ghera, M. M., & Costigan, K. A. (2008). Prenatal origins of temperamental reactivity in early infancy. Early human development, 84(9), 569–575. https://doi.org/10.1016/j.earlhumdev.2008.01.004

Gervain J. (2015). Plasticity in early language acquisition: the effects of prenatal and early childhood experience. Current opinion in neurobiology, 35, 13–20. https://doi.org/10.1016/j.conb.2015.05.004

Glover V. (2011). Annual Research Review: Prenatal stress and the origins of psychopathology: an evolutionary perspective. Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines, 52(4), 356–367. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2011.02371.x

Gorina-Careta, N., Mother’s voice -Alcón, S., Puertollano, M., Mondéjar-Segovia, A., Ijjou-Kadiri, S., Costa-Faidella, J., Gómez-Roig, M. D., & Escera, C. (2024). Exposure to bilingual or monolingual maternal speech during pregnancy affects the neurophysiological encoding of speech sounds in neonates differently. Frontiers in human neuroscience, 18, 1379660. https://doi.org/10.3389/fnhum.2024.1379660

Mariani, B., Nicoletti, G., Barzon, G., Ortiz Barajas, M. C., Shukla, M., Guevara, R., Suweis, S. S., & Gervain, J. (2023). Prenatal experience with language shapes the brain. Science advances, 9(47), eadj3524. https://doi.org/10.1126/sciadv.adj3524

Morris, D. (1997) Naga małpa, Wydawnictwo Prima

Movalled, K., Sani, A., Nikniaz, L., & Ghojazadeh, M. (2023). The impact of sound stimulations during pregnancy on fetal learning: a systematic review. BMC pediatrics, 23(1), 183. https://doi.org/10.1186/s12887-023-03990-7

Partanen, E., Kujala, T., Näätänen, R., Liitola, A., Sambeth, A., & Huotilainen, M. (2013). Learning-induced neural plasticity of speech processing before birth. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 110(37), 15145–15150. https://doi.org/10.1073/pnas.1302159110

Piontelli, A. (1992). From fetus to child: An observational and psychoanalytic study. Routledge.  

Ji, E. K., Pretorius, D. H., Newton, R., Uyan, K., Hull, A. D., Hollenbach, K., & Nelson, T. R. (2005). Effects of ultrasound on maternal-fetal bonding: a comparison of two- and three-dimensional imaging. Ultrasound in obstetrics & gynecology : the official journal of the International Society of Ultrasound in Obstetrics and Gynecology, 25(5), 473–477. https://doi.org/10.1002/uog.1896

René, A., Caron-Desrochers, L., Tremblay, J., Vannasing, P., Roger, K., Fourdain, S., Petitpas, L., Taillefer, C., Boucoiran, I., Gervain, J., Paquette, N., & Gallagher, A. (2025). Prenatal linguistic exposure shapes language brain responses at birth. Communications biology, 8(1), 1155. https://doi.org/10.1038/s42003-025-08594-8

Tadanki, D., Kaza, P. S., Meisinger, E., Syed, A., Johnson, A., Bainbridge, G., Cho, M., Anigbogu, C., & Gupta, G. (2025). Comprehensive Review of the Impact of Maternal Stress on Fetal Development. Pediatric discovery, 3(3), e70004. https://doi.org/10.1002/pdi3.70004

Webb, A. R., Heller, H. T., Benson, C. B., & Lahav, A. (2015). Mother's voice and heartbeat sounds elicit auditory plasticity in the human brain before full gestation. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 112(10), 3152–3157. https://doi.org/10.1073/pnas.1414924112