Jacques Averbuch, od łapanki w Vél’ d’Hiv do światła Chrystusa

Pomimo swoich 96 lat i niewielkiego wzrostu Jacques Averbuch, diakon w Boulogne-Billancourt, nie stracił nic ze swojej radości życia. Promieniuje z jego wnętrza z rozbrajającą prostotą, a wszyscy, którzy go spotkali, zachowują to w pamięci. Trudno sobie wyobrazić, że za tym uśmiechem pełnym życzliwości kryje się tragedia, jaką ten człowiek przeżył w lipcu 1942 roku. Jako dziecko, które przeżyło Vél’ d’Hiv, mógłby dać się złamać stratą rodziców, ale wybrał inną drogę: drogę światła, drogę Chrystusa. Poruszające świadectwo, które przedstawia w swojej książce Rescapé du Vél' d'Hiv (wyd. Artège), która ukazała się 15 kwietnia.

Urodzony 27 stycznia 1930 roku Jacques spędzał szczęśliwe dzieciństwo przy ulicy Versigny 13, w XVIII dzielnicy Paryża, wraz z ojcem Leybiche i matką Goldą – oboje byli imigrantami z Polski – oraz przyrodnią siostrą Paulette, pochodzącą z poprzedniego związku ojca. „Nie mieliśmy prysznica, lodówki ani pralki, mieliśmy niewiele zabawek, ale byliśmy szczęśliwi” – opowiada w rozmowie z Aleteią. Chociaż oboje rodzice byli Żydami, nie praktykowali zbytnio swojej religii, choć święta wielkanocne miały dla nich duże znaczenie. Ich szczęśliwe życie po raz pierwszy zostało zburzone wraz z wybuchiem wojny w 1939 roku. Podobnie jak wielu paryżan, Jacques uciekł ze stolicy wraz z siostrą i ciężarną matką. Po krótkim pobycie w Soudan w departamencie Loara Atlantycka dotarli do Châteaubriant, gdzie rodziny zgłosiły się na ochotników, by przyjąć osoby uciekające ze stolicy. W ten sposób poznali rodzinę Roul, katolicką rodzinę z sześciorgiem dzieci, dwiema córkami i czterema synami (z których trzech zostało później księżmi). To właśnie w tym kochającym i opiekuńczym domu 9 kwietnia 1940 roku jego matka urodziła drugiego syna, Marcela. Nie dostrzegając żadnego zagrożenia, rodzina powróciła do Paryża tuż po zawieszeniu broni, w czerwcu i lipcu 1940 roku. Podczas gdy naziści wykazywali coraz większą wrogość wobec Żydów, rodzice Jacquesa zachowywali spokój i podporządkowywali się przepisom, nosząc żółtą gwiazdę. „W 1942 roku wiedzieliśmy, że aresztowano Żydów, ale moi rodzice nie byli szczególnie nieufni. Mój ojciec uważał się za uczciwego człowieka. Nie widział, o co można by go oskarżyć” – wspomina Jacques. On sam po raz pierwszy odczuł strach 16 lipca. „Bawiłem się w domku dozorczyni z jej synem, kiedy zobaczyłem przechodzących dwóch policjantów w cywilnych ubraniach. Zabrali z naszego budynku Żydówkę. Pamiętam, że wtedy schowałem się pod stołem, tak bardzo się bałem”.

Następnego dnia, w piątek 17 lipca, o piątej rano policjanci zadzwonili do drzwi jego rodziny. Jacques Averbuch miał zaledwie 12 lat, a jego brat Marcel – 2 lata. Podobnie jak tysiące innych żydowskich rodzin, jego rodzina znalazła się na liście osób, które miały zostać deportowane do obozu w Vélodrome d’Hiver. Z nieznanych powodów jego siostra Paulette, wówczas 19-letnia, nie znalazła się na tej liście, ale postanowiła podążyć za rodziną. „Tata zapakował kilka rzeczy do brązowego worka po ziemniakach. I tak o piątej rano wyruszyliśmy w kierunku ulicy Mont-Cenis”.

Tego dnia o ich losie zadecydowało spotkanie z niemieckim oficerem. „Jeden z policjantów, którzy nas eskortowali, przedstawił mu moich rodziców i zapytał, co ma zrobić z nami, dziećmi. Niemiec odpowiedział mechanicznie: „Dzieci muszą podążać za rodzicami”. Wtedy wtrącił się drugi policjant, wskazując, że Paulette jest z rodziną, ale nie figuruje na listach. „Niemiec zastanowił się przez chwilę i zdecydował: »W takim razie na razie zostawcie oboje dzieci z nią!« Zawdzięczam życie niemieckiemu oficerowi” – opowiada Jacques, nazywając tę chwilę opatrznościową, jakby tchnienie Boga właśnie oświeciło sumienie.

Bezradne troje dzieci patrzyło, jak ich rodzice wyjeżdżają do Drancy. „Pamiętam, że wsiedli do starego autobusu… Nigdy więcej ich nie widziałem” – wspomina Jacques. Ale to, że ktoś został oszczędzony, nie znaczy, że został uratowany. „W dniu, w którym aresztowano moich rodziców, wróciliśmy do domu. Tego wieczoru moja ciotka, siostra mojego ojca, przyszła ze swoim synem, aby się z nami pożegnać, ponieważ powiedziano im, że następnego dnia o 11:00 przyjadą po nich. Ucałowali nas i oni również odeszli na zawsze”.

Wtedy zaczęła się kolejna próba: próba rozłąki, wysiedlenia, codziennego strachu. Ich jedynym skarbem były dwa listy otrzymane od rodziców z Drancy na kilka dni przed deportacją do Auschwitz 24 lipca 1942 roku – ostatnie ślady miłości, która wkrótce miała zniknąć. W samym środku tego dramatu jedna rodzina wyciągnęła do nich pomocną dłoń: rodzina Roul, którą już znali. „Paulette wysłała do nich telegram, a odpowiedź była równie szybka, co krótka: »Przyjedźcie!«”

Dzięki niej trójka sierot znalazła nie tylko schronienie i bezpieczeństwo, ale także wiarę. Jacques stopniowo zbliżał się do Chrystusa. „Życie wśród chrześcijan, którzy świadczyli o wierze poprzez swoje czyny, sprawiło, że zapragnąłem również stać się Jego uczniem”. Nawrócony na katolicyzm, podobnie jak Paulette, przyjął chrzest 22 grudnia 1942 roku. W wieku 16 lat myślał nawet o zostaniu księdzem. „Kłopoty zdrowotne sprawiły, że na rok trafiłem do seminarium duchownego w Aix-en-Provence. Mój stan się nie poprawiał i zrozumiałem, że moje powołanie leży zapewne gdzie indziej…”, wyjaśnia. To nie przeszkodziło temu dziecku Holokaustu stać się zaangażowanym człowiekiem. Po wojnie zaangażował się w wielkie przedsięwzięcia katolicyzmu społecznego: Chrześcijańską Młodzież Robotniczą, harcerstwo, a następnie inicjatywy związane z budownictwem społecznym. Pracował między innymi w dziale reklamy wydawnictwa Bayard, ale przede wszystkim poświęcił swoje życie służbie innym, zwłaszcza swoim sąsiadom przy ulicy de Sèvres 14. Wyświęcony na stałego diakona w diecezji Nanterre 3 grudnia 1994 r., w wieku 64 lat, stał się jednym z żywych świadków burzliwego stulecia, ale także Kościoła w ruchu.

Paulette złożyła natomiast śluby czystości w zakonie klarysek (zakon klarysek, zwany również zakonem Ubogich Panien lub Sióstr Sznurkowych, został założony w 1212 roku przez Klarę z Asyżu na prośbę Franciszka z Asyżu). Zmarła w 2016 roku. „To była święta kobieta! Była dla mnie i Marcela jak druga matka. W wieku zaledwie 19 lat stanęła na czele rodziny” – wspomina Jacques. Jedynie jej brat zawarł związek małżeński.

Miał troje dzieci i siedmioro wnucząt. W 2019 roku cała duża rodzina udała się do Auschwitz. „To była chwila bardzo wzruszająca, a jednocześnie bardzo bolesna. Odnaleźliśmy nazwisko naszych rodziców. Zostali aresztowani 17 lipca i wywiezieni tam 24 lipca w wagonach towarowych… To musiało być straszne” – opowiada wzruszony Jacques. Jego żałoba nie nastąpiła od razu: potrzebował czasu, by pogodzić się ze śmiercią rodziców. „Pamiętam, że pod koniec wojny, kiedy byliśmy w Châteaubriant, każdego wieczoru wracali francuscy więźniowie. Myśleliśmy, że nasi rodzice też wrócą, i codziennie chodziliśmy na dworzec… czekaliśmy na nich”.

Chociaż Jacques Averbuch z wielką pasją przyjął wiarę chrześcijańską, jego nawrócenie w niczym nie wymazuje jego żydowskich korzeni. Podobnie jak kardynał Lustiger, poprosił, aby w dniu jego pogrzebu w kościele Notre-Dame de Boulogne odmówiono kadisz, starożytną żydowską modlitwę żałobną. „Pozostaję głęboko przywiązany do moich korzeni” – głosi.

Od dziesięcioleci przemawia w szkołach podstawowych, gimnazjach i liceach. Opowiada młodym pokoleniom. Nie po to, by rozbudzić ból, ale by zapobiec zapomnieniu. Jego opowieść porusza, ponieważ jest ucieleśniona: niesie głos dziecka, które widzi, jak świat się przewraca, oraz głos starego człowieka, który nadal wierzy w światło. Jak dalej żyć po tym, co niewyrażalne? Jak nadal wierzyć w człowieka, a tym bardziej w Boga? Na te zawrotne pytania Jacques Averbuch odpowiada prostym, ale mocnym zdaniem, szczególnie w okresie wielkanocnym: „To życie zawsze wygrywa!”

Artykuł jest tłumaczeniem z francuskiego wydania Aletei.