Niezliczone rzesze mężczyzn na pielgrzymce do Piekar Śląskich

Historia kultu maryjnego w Piekarach sięga XVII wieku. Obraz Matki Bożej, przechowywany w miejscowej świątyni, zaczął wówczas przyciągać wiernych z okolicznych miejscowości. Napływ pielgrzymów był na tyle znaczny, że jezuici zakwestionowali cudowny charakter wizerunku — spór ostatecznie rozstrzygnął cesarz Leopold I, podtrzymując kult i umożliwiając jego dalszy rozwój. W XIX wieku wybudowano nowy kościół w stylu neoromańskim, konsekrowany w 1849 roku. Sto lat później, w 1925 roku, obraz Matki Bożej Piekarskiej uroczyście ukoronowano — akt, który podniósł rangę sanktuarium i stał się trwałym punktem odniesienia dla lokalnej tożsamości religijnej. Jubileusz stulecia tej koronacji był jednym z centralnych tematów tegorocznej, majowej pielgrzymki mężczyzn.

Pielgrzymki stanowe — to znaczy pielgrzymki jednej grupy społecznej lub demograficznej — mają w Piekarach swój osobny rytm. Pierwsza odbyła się przed II wojną światową i była pielgrzymką kobiet. Fenomenem, który zadecydował o specyfice Piekar, stała się jednak pielgrzymka mężczyzn — zainicjowana w 1947 roku, dwa lata po zakończeniu wojny, w zupełnie nowej rzeczywistości politycznej.

Wybór uczestników — mężczyźni, a zwłaszcza górnicy, hutnicy i robotnicy przemysłowi — nie był przypadkowy. Górny Śląsk był wówczas jednym z najbardziej uprzemysłowionych regionów Europy Środkowej, a jego mieszkańcy, przesiedleni, repatriowani, zmuszeni do budowania nowego życia w granicach zmienionych po 1945 roku, szukali formuły wspólnoty, która nie wymagałaby od nich deklaracji politycznych. Kościół i sanktuarium dawały taką przestrzeń.

W późniejszych dekadach pielgrzymka nabrała wyraźnie politycznego wymiaru — nie jako ideologiczna demonstracja, ale jako coroczna okazja do publicznego wypowiedzenia się Kościoła w sprawach, które władze komunistyczne wolałyby przemilczeć: prawa do nauki religii, swobody budowania kościołów, poszanowania niedzieli jako dnia wolnego od pracy. Z ambony piekarskiej padały te postulaty głośno i przed masową publicznością. Władze PRL bacznie obserwowały kazania — przez wiele lat głównym kaznodzieją był metropolita krakowski Karol Wojtyła, który głosił słowo Boże na Kalwarii w latach 1965–1978.

Liczby uczestników pielgrzymki mężczyzn zmieniały się w zależności od epoki. W czasach PRL, gdy udział w zbiorowym akcie wiary był formą sprzeciwu wobec systemu, frekwencja była wyjątkowo wysoka — szacunki mówią o ponad 100 000 uczestników w szczytowych latach. Władze reagowały represjami administracyjnymi: utrudniały dojazd, ograniczały możliwość organizowania grup parafialnych, monitorowały uczestników.

Po 1989 roku pojawiły się prognozy, że bez politycznego kontekstu pielgrzymka straci na znaczeniu. Tak się nie stało. Według statystyk prowadzonych przez archidiecezję katowicką, liczba uczestników ustabilizowała się i regularnie wynosi od 70 000 do 100 000 osób. W ostatnich latach podawane są liczby między 50 000 a 80 000 mężczyzn — dolne widełki dotyczą lat z ograniczeniami (jak rok 2021, gdy z powodów sanitarnych limit wynosił 10 000 uczestników), górne — lat jubileuszowych i wyjątkowo mobilizujących.

W 2025 roku pielgrzymka odbyła się 25 maja pod hasłem „Pielgrzymi nadziei", nawiązującym do ogłoszonego przez papieża Franciszka Roku Jubileuszowego. Dodatkowym kontekstem był zbieg trzech rocznic: setlecia koronacji obrazu Matki Bożej Piekarskiej, stulecia archidiecezji katowickiej oraz wyboru nowego papieża Leona XIV w poprzednim tygodniu. Mszę świętą odprawił arcybiskup Józef Kupny, metropolita wrocławski.

Pielgrzymka kobiet i dziewcząt, organizowana w sierpniu, tradycyjnie w niedzielę po uroczystości Wniebowzięcia NMP).

Tegoroczna, 2026, pielgrzymka mężczyzn odbyła się 31 maja pod hasłem „Uczniowie — misjonarze". Była to pierwsza pielgrzymka stanowa, którą jako metropolita katowicki prowadził abp Andrzej Przybylski. Głównym celebransem i kaznodzieją był bp Krzysztof Nykiel z Penitencjarii Apostolskiej w Watykanie. Według relacji mediów na wzgórzu zgromadziło się około 60 000 mężczyzn, na różnych jej etapach mogło być nawet 80 000 pątników. W słowie społecznym metropolita Przybylski wzywał uczestników do obrony instytucji małżeństwa i rodziny oraz zaangażowania w ochronę życia nienarodzonych. Bp Nykiel w homilii mówił o powszechnym wśród mężczyzn fałszywym obrazie Boga jako postaci wymagającej i odległej.

Kilka cech odróżnia Piekary od innych dużych pielgrzymek w Polsce.

Po pierwsze, wyraźny podział płciowy. W Polsce nie ma drugiej pielgrzymki tej skali, która byłaby tak konsekwentnie przypisana do jednej płci. Ten podział ma korzenie w śląskiej kulturze robotniczej, gdzie role społeczne były silnie zróżnicowane.

Po drugie, klasowy i zawodowy profil uczestników. W odróżnieniu od Jasnej Góry — sanktuarium ogólnonarodowego — Piekary były i pozostają przede wszystkim miejscem kultu robotników. Stroje zawodowe (mundury górnicze), sztandary zakładowe i parafialne, grupy z poszczególnych kopalń i hut — to elementy procesji, które mają długą historię i których nie spotyka się w takiej skali nigdzie indziej w Polsce.

Po trzecie, społeczne ambicje kazań. Tradycja „słowa społecznego" — homilii lub przemówienia biskupa komentującego bieżące problemy społeczne — jest nieodłącznym elementem piekarskich uroczystości od dziesięcioleci. W PRL poruszano sprawy wolności religijnej, po 1989 roku — bezrobocia w regionie, restrukturyzacji górnictwa, kryzysu rodziny, emigracji zarobkowej. Treść tych przemówień była i jest szeroko cytowana w mediach regionalnych.

Po czwarte, skala wobec trendów demograficznych. Śląsk jest regionem, w którym religijność, mierzona wskaźnikami uczestnictwa w praktykach, przez długi czas była wyższa niż średnia krajowa. Pielgrzymka do Piekar jest jednym z barometrów tego zjawiska. Fakt, że po 2000 roku nie odnotowano dramatycznego spadku uczestnictwa — mimo masowej emigracji zarobkowej, sekularyzacji i upadku przemysłu ciężkiego — jest w pewnym sensie wynikiem wartym odnotowania.

Organizatorem pielgrzymki jest archidiecezja katowicka. Uroczystości odbywają się przy ołtarzu polowym na wzgórzu kalwaryjskim — przestrzeń na otwartym powietrzu jest koniecznością przy tej skali zgromadzenia. Program obejmuje godzinki maryjne od rana, procesję z obrazem Matki Bożej Piekarskiej, słowo biskupa i mszę świętą, po których następują nabożeństwa popołudniowe. Transmisję prowadzi TVP Polonia.

Miasto Piekary Śląskie — liczące ok. 50 000 mieszkańców — w dniu pielgrzymki obsługuje wielokrotność swojej zwykłej przepustowości komunikacyjnej. Centrum jest zamknięte dla ruchu, uruchamiane są dodatkowe kursy pociągów i autobusów z Katowic i Bytomia, wzdłuż głównej ulicy działają stoiska odpustowe. Ratownicy medyczni stacjonują przy kilku punktach wzgórza.

Pielgrzymka piesza — choć możliwa i praktykowana w małych grupach — nie jest tu normą. Większość uczestników przyjeżdża komunikacją zbiorową lub samochodami, parkując na obrzeżach miasta. Dystans od stacji PKP do sanktuarium wynosi ok. 1,5 km.

Piekary pozostają miejscem, w którym śląska tożsamość religijna, robotnicza i regionalna spotykają się w jednym rytuale, powtarzanym co roku od ponad siedmiu dekad. To rzadki przykład tradycji, która przetrwała zmianę systemu politycznego, upadek przemysłu ciężkiego i zmiany demograficzne — i nadal gromadzi tłumy.