Gdy w 2024 roku ukazało się pierwsze wydanie Buntu duszy polskiej, środowisko historyków i miłośników polskiej myśli politycznej przyjęło je z niezwykłym uznaniem. Kapituła Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza przyznała książce główną nagrodę edycji 2024 — jedną z najbardziej prestiżowych wyróżnień w Polsce dla publikacji promujących polską kulturę, historię i tradycję. Spośród kilkunastu nominowanych tytułów to właśnie monografia Kosińskiego okazała się bezkonkurencyjna.
Dlaczego ta książka wywołała takie poruszenie? Bo robi coś, czego nikt dotąd nie zrobił w tak systematyczny i naukowy sposób: pokazuje Romana Dmowskiego nie jako politycznego gracza do osądzenia, lecz jako wybitnego pisarza i myśliciela, którego dorobek intelektualny sam w sobie zasługuje na uważną lekturę.
Pierwsza taka biografia intelektualna
Prof. Krzysztof Kosiński — historyk z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk — przez lata zagłębiał się w ponad 80 tekstów Dmowskiego: od krótkich artykułów publicystycznych po wielkie książki polityczne i dwie powieści. Efektem jest licząca 680 stron monografia podzielona na czternaście rozdziałów, z których każdy poświęcony jest innemu dziełu — od Naszego patriotyzmu z 1893 roku po Militaryzację polityki z lat trzydziestych.
To pierwsza tego rodzaju praca. Dotychczasowe biografie Dmowskiego skupiały się na jego działalności politycznej, traktując pisarstwo jedynie jako ilustrację decyzji politycznych. Kosiński odwraca perspektywę: patrzy na Dmowskiego jak na twórcę, śledzi jego drogę intelektualną, ewolucję języka, metodę myślenia, napięcia i sprzeczności.
Dlaczego Dmowski jest wciąż czytany przez pryzmat stereotypów?
Kosiński wprost stawia pytanie, które wielu woli omijać: dlaczego Roman Dmowski — jeden z ojców polskiej niepodległości, architekt polskiej granicy zachodniej po I wojnie światowej, autor dzieł politycznych, które kształtowały polską tożsamość przez dekady — jest dziś postacią, o której wielu Polaków nie wie nic albo wie jedynie tyle, co komunistyczna i postkomunistyczna propaganda chciała, żeby wiedzieli?
Piotr Wierzbicki pisał już w latach osiemdziesiątych, że kilka przychylnych słów o Dmowskim traktowane jest jak naruszenie tabu, a słowo „endek" w pewnych środowiskach brzmi jak obelga. Ten stan rzeczy — wynik politycznych klisz nawarstwionych przez dziesięciolecia — sprawił, że Dmowski nie jest pisarzem naprawdę czytanym. Kosiński postanowił to zmienić.
Co czytelnik znajdzie w książce?
Autor prowadzi czytelnika przez całe pisarstwo Dmowskiego: od Myśli nowoczesnego Polaka, przez Podstawy polityki polskiej oraz Niemcy, Rosję i kwestię polską, aż po późne rozważania o cywilizacji, religii i kulturze. Na każdym etapie zadaje pytania, które Dmowski sam sobie stawiał: Co to znaczy być Polakiem? Jakie są obowiązki wobec narodu? Dlaczego tak wielu Polaków nie chciało być Polakami?
Monografia ukazuje też Dmowskiego jako antyredukcjonistę — myśliciela, którego nie da się zamknąć w prostych kategoriach konserwatyzmu czy nacjonalizmu. Fascynowała go nowoczesność jako narzędzie rozwiązywania problemów współczesności, ale przyjmował ją selektywnie, dostrzegając w niej zagrożenia. Miał odwagę krytycznie oceniać swoich rodaków — i właśnie to sprawia, że jego pisarstwo pozostaje zadziwiająco aktualne.
Drugie wydanie — rozszerzone i poprawione
Na spotkanie w Poznaniu trafia już drugie, poprawione wydanie książki, wzbogacone o nowe źródła, uzupełnienia i autorskie korekty. To znak, że publikacja żyje — wrasta w debatę, inspiruje dalsze badania, trafia do kolejnych czytelników.
Wydawnictwo Dębogóra, specjalizujące się w literaturze katolickiej i historycznej, zadbało o to, by ta wyjątkowa pozycja była dostępna szerszemu kręgowi odbiorców.
Zaproszenie
Spotkanie z prof. Krzysztofem Kosińskim to rzadka okazja, by porozmawiać bezpośrednio z autorem o metodzie badawczej, o tym, jak wyglądała praca z tekstami Dmowskiego, o aktualności jego myśli i o tym, dlaczego — jak twierdzi Kosiński — jej aktualność będzie raczej rosnąć niż maleć.
Miejsce: Wydawnictwo Dębogóra, Aleja Wielkopolska 43, Poznań, 25 czerwca 2026, godzina 17.
Książkę będzie można nabyć na miejscu spotkania.
Wstęp wolny.
