Niewidomy zakonnik, który ocalił Lwów. Historia św. Jana z Dukli

Św. Jan z Dukli to jeden z najpopularniejszych polskich świętych, o którym niewiele osób wie coś więcej poza nazwiskiem. Franciszkanin, potem bernardyn, kaznodzieja i spowiednik, a przy tym – według wielowiekowej tradycji – obrońca Lwowa. Jego droga do świętości trwała ponad 500 lat.

Jan urodził się około 1414 roku w Dukli, w rodzinie mieszczańskiej. To w zasadzie wszystko, co można o jego dzieciństwie powiedzieć z całą pewnością. Późniejsza tradycja, spisana dopiero w kolejnych stuleciach, dodała do tego wiele barwnych szczegółów: studia w Krakowie, pustelnicze życie w skalnej grocie Zaśpit pod Górą Cergową, rodzinne nazwisko Dźwigów. Historycy bernardyńscy przyznają dziś otwarcie, że część z tych wątków to raczej pobożna legenda niż udokumentowany fakt.

Jedno jest pewne: młody Jan już od najmłodszych lat odznaczał się głęboką pobożnością i skłonnością do samotnej modlitwy.

W 1434 roku, jako dwudziestolatek, Jan wstępuje do franciszkanów konwentualnych. I szybko okazuje się, że to nie jest zwykły nowicjusz. Zostaje kaznodzieją i gwardianem klasztoru w Krośnie, a potem kustoszem kustodii ruskiej – czyli przełożonym całego okręgu zakonnego z siedzibą we Lwowie, obejmującego siedem klasztorów. Zna dobrze teologię, a do tego – rzecz niecodzienna – biegle włada niemieckim, dzięki czemu przez lata głosi kazania niemieckim mieszczanom przy lwowskim kościele Świętego Ducha.

Przez ćwierć wieku Jan piastuje odpowiedzialne funkcje. Mógłby dożyć starości w spokoju, otoczony szacunkiem współbraci. On jednak chce czegoś innego.

W 1463 roku, mając już blisko pięćdziesiąt lat, Jan podejmuje decyzję, która dziś wydawałaby się nieco szalona: rezygnuje z ustabilizowanej pozycji u franciszkanów konwentualnych i przechodzi do surowszej gałęzi zakonu – obserwantów, zwanych w Polsce bernardynami. Nie szuka wygody ani uznania, tylko doskonalszego życia zakonnego, bliższego pierwotnemu ideałowi św. Franciszka.

Kolejne dwadzieścia jeden lat spędza w klasztorze św. Bernardyna ze Sieny i św. Andrzeja Apostoła we Lwowie. To właśnie tam, jako prosty zakonnik bez wysokich funkcji, staje się tym, kogo pamięta historia: cierpliwym spowiednikiem i żarliwym kaznodzieją.

Starość nie oszczędza Jana. Traci wzrok, cierpi na bóle nóg. Mógłby w tym momencie usprawiedliwić się chorobą i odpocząć. Zamiast tego dalej codziennie spowiada, głosi kazania z pamięci, uczestniczy w brewiarzu razem ze współbraćmi, recytując modlitwy, których nie może już przeczytać z książki. Kilka razy dziennie odmawia Godzinki ku czci Matki Bożej.

Jan umiera 29 września 1484 roku we Lwowie. Zostaje pochowany bez trumny, w ziemnym grobie w kościelnym chórze.

Już od dnia śmierci przy grobie Jana zaczynają gromadzić się wierni. I to nie tylko katolicy. Do lwowskiego grobu pielgrzymują również prawosławni Rusini i Ormianie – kult Jana z Dukli od początku przekracza podziały konfesyjne, co w wielokulturowym Lwowie miało swoje szczególne znaczenie.

Z czasem do grobu ściągają też możni: królowie Zygmunt III Waza i Jan III Sobieski, biskupi, żołnierze walczący na wschodnich rubieżach Rzeczpospolitej.

Najsłynniejsza opowieść związana z Janem z Dukli dotyczy roku 1648. Wojska Bohdana Chmielnickiego i sprzymierzonych z nim Tatarów oblegają słabo przygotowany do obrony Lwów. Miasto, liczące około 30 tysięcy mieszkańców, staje naprzeciw znacznie liczniejszej armii. Sytuacja wygląda beznadziejnie.

I wtedy, jak podaje dziewiętnastowieczny historyk Ludwik Kubala w swoim szkicu Oblężenie Lwowa w roku 1648, dochodzi do wydarzenia, które lwowianie nazwą cudem: Chmielnicki i dowódca tatarski mieli ujrzeć nad klasztorem bernardynów klęczącą w chmurach postać zakonnika z uniesionymi rękami. Przestraszeni tym widokiem, nakazują odwrót. Miasto ocalało – choć, jak przypominają historycy, ostatecznie za cenę sporego okupu.

Bernardyni nie mieli wątpliwości, kogo w chmurach widzieli oblegający. Po odejściu wojsk całe miasto wyruszyło procesją do grobu Jana, a rok później przed kościołem bernardynów stanęła kolumna z figurą świętego w tej właśnie modlitewnej pozie – zachowana do dziś jako świadectwo tamtych wydarzeń.

Formalna droga Jana do świętości okazała się zaskakująco długa. Papież Klemens XII beatyfikował go dopiero w 1733 roku, zatwierdzając kult trwający „od niepamiętnych czasów”. Sześć lat później, na prośbę króla Augusta III Sasa i sejmu Rzeczpospolitej, ten sam papież ogłosił błogosławionego Jana patronem Korony i Litwy.

Proces kanonizacyjny przerwały rozbiory Polski i zawirowania XX wieku. Wznowiono go dopiero w 1948 roku. Ostatecznie kanonizacji dokonał Jan Paweł II, 10 czerwca 1997 roku w Krośnie – kilkanaście kilometrów od rodzinnej Dukli świętego, na ziemi, którą papież znał osobiście z licznych wędrówek po Beskidzie Niskim.