Czego naprawdę pozbawiają seniorów fale upałów? Nie chodzi tylko o zdrowie

Jej codzienny rytuał był prosty: krótka przejażdżka autobusem do pobliskiego parku i dwukilometrowa pętla zacienionymi alejkami. Niby nic wielkiego, a jednak ten spacer był osią jej dnia. Przez lata zaprzyjaźniła się z ludźmi wyprowadzającymi psy, z którymi zawsze mogła zamienić kilka słów. A gdy wyciągała z torebki ziarna dla ptaków, niemal na pewno znajdowało się jakieś zafascynowane tym przedstawieniem dziecko – i znów była okazja do rozmowy, uśmiechu, bycia z ludźmi.

Po kilku dniach przymusowej izolacji pani Janina zaczęła odczuwać nie tylko skutki gorąca, ale też apatię i dojmującą samotność. To, co dla większości z nas jest zwykłym wyjściem z domu, dla niej było liną ratunkową łączącą ją ze światem. Jej historia ilustruje narastający problem: samotność osób starszych, które są jeszcze na tyle sprawne, by żyć samodzielnie – ale wystarczy fala upałów, by ta samodzielność runęła jak domek z kart.

Dla osób starszych możliwość wyjścia na spacer jest kluczowym elementem zachowania poczucia kontroli oraz optymizmu. To codzienny dowód na to, że wciąż panują nad własnym życiem. Według danych Amerykańskiego Stowarzyszenia Osób Emerytowanych (AARP) spacer jest najpopularniejszą formą aktywności fizycznej w późniejszym wieku – regularnie korzysta z niej aż 80 proc. emerytów. Co ciekawe, nawet wśród osób powyżej 85. roku życia ponad 40 proc. wskazuje spacery jako swój główny sposób na ruch.

Psychologia dobrze wyjaśnia, dlaczego to takie ważne. Zgodnie z teorią „poszerzania i budowania" (broaden-and-build) Barbary Fredrickson pozytywne emocje płynące z angażujących aktywności budują trwałe zasoby psychiczne – odporność, otwartość, poczucie sensu. Regularny ruch pomaga też seniorom radzić sobie z trudnymi emocjami i wzmacnia ich wewnętrzną siłę.

Dlatego utrata możliwości spaceru uderza w coś znacznie głębszego niż kondycja fizyczna: w poczucie sprawstwa i godności.

Ekstremalne gorąco brutalnie odwraca ten bilans. Aktywność, która normalnie służy zdrowiu, w czasie fali upałów staje się realnym niebezpieczeństwem: grozi wyczerpaniem cieplnym, udarem, odwodnieniem i powikłaniami sercowo-naczyniowymi. Do tego dochodzi gorsza jakość powietrza, która zwykle towarzyszy falom gorąca – a organizmy osób starszych odczuwają ją szczególnie dotkliwie.

Senior staje więc przed wyborem, którego nie powinien musieć dokonywać: ryzykować zdrowie fizyczne, wychodząc na zewnątrz, albo zdrowie psychiczne, zostając w domu.

To nie jest problem marginalny. Raport Światowej Organizacji Zdrowia z 2025 roku alarmuje, że co szósta osoba na świecie doświadcza samotności, a izolacja społeczna przyczynia się do około 871 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie. Seniorzy są na ten kryzys szczególnie podatni – tracą role społeczne, odchodzą ich przyjaciele i bliscy, kurczy się świat codziennych kontaktów.

W tym kontekście spacer po parku czy osiedlu pełni funkcję wręcz ratunkową. Daje szansę na przypadkowe spotkania, krótkie rozmowy, poczucie przynależności do wspólnoty. Gdy upał uniemożliwia wyjście z domu, senior traci jednocześnie kontakt z naturą i z drugim człowiekiem. A to, jak pokazują badania, przyspiesza procesy starzenia i pogarsza stan zdrowia psychicznego.

Część odpowiedzialności leży po stronie miast. Od lat obserwujemy w Polsce tendencję do wycinania drzew i zastępowania zieleni rozgrzewającą się niebezpiecznie „betonozą" – Poznań bywa tu przywoływany jako szczególnie jaskrawy przykład. Osoby mające wpływ na decyzje władz, choćby radni miejscy, powinny głośno protestować przeciwko takim inicjatywom. Zamiast betonowych placów potrzebujemy jak największej liczby lokalnych oaz zieleni: zacienionych skwerów, parków fontann, ławek pod drzewami – miejsc, w których senior może bezpiecznie odetchnąć nawet w gorący dzień.

Ale jest też coś, co możemy zrobić od razu, nie czekając na urzędników. W czasie upałów – choć sami nie znosimy ich najlepiej, a większość Polaków nie ma w mieszkaniach klimatyzacji – warto pomyśleć o starszych osobach z sąsiedztwa. Może po prostu zapukać do drzwi? Najlepiej z własnoręcznie przygotowanym napojem izotonicznym, który nawadnia lepiej niż zwykła woda: wystarczy zmiksować wodę z zielonym ogórkiem lub arbuzem, dodać odrobinę miodu, szczyptę soli morskiej i kilka listków mięty.

A przy okazji – porozmawiajmy chwilę. Dajmy starszym sąsiadom to, co odbierają im upały: kontakt z życzliwym człowiekiem. To prosty gest, który - jak widzimy, może naprawdę pomóc.

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions . American Psychologist, 56(3), 218–226.  https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.218

Mehegan, L. (2022). Walking: Attitudes and Habits of Adults Age 50 and Older. AARP Research.  https://doi.org/10.26419/res.00574.001

World Health Organization. (2025). From loneliness to social connection: Charting a path to healthier societies: Report of the WHO Commission on Social Connection. World Health Organization.