„Organy kościelne potrafią zabrzmieć mrocznie”. Czym jest chrześcijański metal?

Kierowca ciężarówki i redaktor naczelny strony na temat chrześcijańskiej muzyki metalowej: jak to się stało, że się pan tym zajął?

Na pierwszy rzut oka są to dwa zupełnie różne światy. Z jednej strony kabina osiemnastotonowej ciężarówki, autostrady, magazyny, terminy dostaw i noce spędzane na parkingach. Z drugiej – muzyka, wywiady, artykuły, kontakt z zespołami z różnych stron świata i prowadzenie magazynu poświęconego chrześcijańskiemu rockowi i metalowi. Dla mnie jednak te dwa światy zaczęły się naturalnie łączyć.

Muzyka towarzyszyła mi od wielu lat. Zawsze interesował mnie rock i metal, ale z czasem zacząłem szukać w nich czegoś więcej niż tylko dobrego riffu, mocnego wokalu czy energii. Zacząłem zwracać uwagę na pytania, jakie ta muzyka stawia: o sens cierpienia, duchową walkę, winę, przebaczenie, samotność, nadzieję i relację człowieka z Bogiem.

W pewnym momencie zauważyłem, że chrześcijańska scena metalowa jest znacznie większa i bardziej różnorodna, niż można byłoby przypuszczać, a jednocześnie pozostaje prawie niewidoczna w polskich mediach. Istniały zespoły, albumy i historie zasługujące na uwagę, ale często nie miał ich kto opowiedzieć. Jeśli już wspominano o chrześcijańskiej muzyce, najczęściej ograniczano ją do spokojnych pieśni, muzyki uwielbieniowej albo popu. Tymczasem wiara potrafi wyrażać się również przez przesterowaną gitarę, krzyk, ciężki rytm i tekst opowiadający o walce człowieka z samym sobą.

Tak narodziło się Eternal Flames – początkowo jako pasja, a z czasem jako dwujęzyczny polsko-angielski magazyn poświęcony chrześcijańskiemu rockowi, metalowi, hardcore’owi i punkowi. Nie chciałem tworzyć katalogu „bezpiecznych zespołów dla chrześcijan”. Chciałem stworzyć miejsce, które traktuje tę muzykę poważnie: analizuje ją, rozmawia z artystami i pokazuje zarówno jej duchowy wymiar, jak i wartość artystyczną.

Duża część tej pracy rzeczywiście powstaje w ciężarówce. Kiedy kończę jazdę, zasłaniam szyby, przygotowuję coś do jedzenia i otwieram komputer. Parking przy autostradzie staje się wtedy małą redakcją. Jednego wieczoru przygotowuję artykuł, innego tłumaczę wywiad, odpowiadam zespołowi ze Stanów Zjednoczonych, Grecji, Niemiec czy Ameryki Południowej albo odkrywam album nagrany przez kilku ludzi, którzy nie mają wielkiej wytwórni, lecz mają coś ważnego do powiedzenia.

Myślę, że właśnie ta nietypowa droga jest częścią historii Eternal Flames. Nie stoją za tym duże pieniądze ani rozbudowana redakcja. Jest kierowca ciężarówki, komputer w kabinie, miłość do muzyki i przekonanie, że wartościowe historie zasługują na to, aby je opowiedzieć.

Wielu uważa, że już same mocne dźwięki death metalu czy doom metalu niosą ze sobą duchowe zagrożenie. Co pan o tym sądzi?

Nie wierzę, że sam dźwięk gitary, tempo perkusji, niski strój instrumentu czy rodzaj wokalu mogą być z natury dobre albo złe. Dźwięk jest narzędziem. Znaczenie nadaje mu człowiek – poprzez intencję, tekst, kontekst i sposób, w jaki z niego korzysta.

Organy kościelne również potrafią zabrzmieć potężnie, mrocznie i niemal przytłaczająco. W muzyce klasycznej znajdziemy utwory pełne niepokoju, grozy i dramatyzmu. Nie oznacza to jednak, że są duchowo niebezpieczne. Podobnie jest z metalem. Ciężar brzmienia może służyć nihilizmowi, ale może również wyrażać ból, żal, wołanie o pomoc, bunt przeciwko złu albo pragnienie ocalenia.

Death metal czy doom metal operują językiem skrajnych emocji. Doom metal bardzo dobrze oddaje ciężar samotności, przemijania, śmierci i poczucia opuszczenia. Death metal może pokazywać brutalność świata, konsekwencje grzechu czy walkę człowieka z własną naturą. Biblia także nie unika takich tematów. Mamy w niej Księgę Hioba, lamentacje, obrazy wojny, prześladowania, śmierci, Sądu Ostatecznego i duchowej walki. Psalmy nie zawsze są spokojne i pogodne. Czasami są krzykiem człowieka, który pyta Boga, dlaczego milczy.

Oczywiście nie oznacza to, że każda muzyka jest obojętna. Teksty, symbole i idee mają znaczenie. Są utwory świadomie promujące nienawiść, pogardę, przemoc, satanizm czy autodestrukcję. Warto więc zachować rozeznanie. Powinno ono jednak wynikać z poznania treści, a nie tylko z przestraszenia się głośnej perkusji lub growlingu.

Duchowego zagrożenia nie oceniałbym po liczbie decybeli. Czasami bardzo łagodna i atrakcyjna muzyka może nieść płytkie, egoistyczne albo destrukcyjne przesłanie, natomiast ekstremalny metal może opowiadać o skrusze, odkupieniu i nadziei.

Chrześcijański metal nie próbuje udawać, że świat jest zawsze piękny i bezpieczny. Często wchodzi właśnie tam, gdzie jest ciemno, ponieważ chce pokazać, że nawet w tym miejscu może pojawić się światło.

Czym charakteryzuje się chrześcijański metal? Czy chodzi w nim o to, by teksty traktowały bezpośrednio o Bogu i wierze, czy mają skłaniać do refleksji na ten temat?

Nie istnieje jedna obowiązująca definicja chrześcijańskiego metalu. Dla niektórych zespołów jest to muzyka bardzo bezpośrednio ewangelizacyjna. W tekstach pojawiają się Jezus Chrystus, krzyż, zmartwychwstanie, nawrócenie czy konkretne fragmenty Biblii. Inni artyści mówią o wierze bardziej obrazowo – poprzez historie o walce, upadku, przebaczeniu, poszukiwaniu prawdy albo odzyskiwaniu nadziei.

Są również zespoły tworzone przez chrześcijan, które nie określają swojej muzyki jako „chrześcijańskiej”. Ich światopogląd wpływa na sposób opowiadania o człowieku, ale nie każdy utwór jest modlitwą czy katechezą. Uważam, że należy szanować takie rozróżnienie i nie przypisywać artystom etykiety, której sami nie używają.

Najważniejsza jest dla mnie autentyczność. Słuchacz bardzo szybko wyczuwa, czy wiara jest żywym doświadczeniem artysty, czy tylko elementem promocji. Dobry chrześcijański metal nie musi w każdym refrenie powtarzać imienia Boga. Może zadawać trudne pytania, opowiadać o zwątpieniu, depresji, uzależnieniu, niesprawiedliwości albo kryzysie wiary. Chrześcijaństwo nie polega przecież na udawaniu, że człowiek nigdy nie przeżywa ciemności.

Istotne jest również to, że słowo „chrześcijański” nie określa gatunku muzycznego. Chrześcijański metal może oznaczać klasyczny heavy metal, metalcore, thrash metal, death metal, doom metal, black metal, power metal, metal progresywny czy muzykę symfoniczną. Łączy je nie identyczne brzmienie, lecz pewna perspektywa: przekonanie, że zło i śmierć nie mają ostatniego słowa.

Nie każda piosenka musi dawać prostą odpowiedź. Czasami jej zadaniem jest pozostawienie człowieka z pytaniem, którego wcześniej sobie nie stawiał. Muzyka może być początkiem drogi, a nie gotowym kazaniem.

Jak duża jest scena chrześcijańskiego metalu w Polsce i za granicą?

Na świecie jest to scena znacznie większa, niż powszechnie się uważa, ale pozostaje mocno rozproszona. Najbardziej rozwinięta jest w Stanach Zjednoczonych, gdzie od dziesięcioleci działają zespoły, wytwórnie, media, festiwale i środowiska słuchaczy związane z chrześcijańskim rockiem oraz metalem.

Nie jest to jednak wyłącznie zjawisko amerykańskie. Bardzo aktywne środowiska istnieją w Brazylii i innych krajach Ameryki Łacińskiej, w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii, krajach skandynawskich, Australii, a także w Europie Południowej i Wschodniej. W Eternal Flames otrzymujemy materiały między innymi od zespołów z Grecji, Hiszpanii, Niemiec, Republiki Południowej Afryki, Stanów Zjednoczonych i krajów Ameryki Łacińskiej.

Scena funkcjonuje dziś inaczej niż kilkadziesiąt lat temu. Wiele projektów nie ma klasycznej wytwórni ani wielkiego budżetu. Muzycy nagrywają materiał w domowych studiach, współpracują z producentami mieszkającymi w innych krajach, a następnie publikują utwory bezpośrednio w serwisach streamingowych. Dzięki temu scena jest żywa, ale trudniejsza do policzenia i uporządkowania.

W Polsce sytuacja jest bardziej skomplikowana. Mamy muzyków i zespoły podejmujące tematykę chrześcijańską, jednak trudno mówić o jednej, dobrze zorganizowanej scenie chrześcijańskiego metalu. Brakuje wyspecjalizowanych mediów, regularnych wydarzeń, rozpoznawalnych festiwali oraz sieci współpracy pomiędzy zespołami.

Istnieje również pewna ostrożność z obu stron. Część środowiska kościelnego nadal nie ufa metalowi, natomiast część środowiska metalowego reaguje niechętnie na wszystko, co zostaje nazwane chrześcijańskim. Artysta może więc znaleźć się pomiędzy dwoma światami: dla jednych będzie zbyt ciężki, dla drugich zbyt religijny.

Mimo to widzę przestrzeń do rozwoju. Internet sprawił, że polski zespół nie musi ograniczać się do lokalnej publiczności. Może dotrzeć do odbiorców w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Brazylii czy Niemczech. Potrzebuje jednak profesjonalnych nagrań, dobrej komunikacji i mediów, które potraktują jego twórczość poważnie.

Tworzy pan wywiady z twórcami takiej muzyki. Czy jakaś rozmowa szczególnie zapadła panu w pamięci?

Jedną z rozmów, które najmocniej zapadły mi w pamięć, był wywiad z amerykańskim zespołem Altarheart. Muzycy określają swoją twórczość jako „ciężką muzykę dla ciężkich serc” i myślę, że to zdanie bardzo dobrze pokazuje, czym może być chrześcijański metal.

Rozmowa dotyczyła albumu „Prone To Wander”, ale szybko wykroczyła poza samą muzykę. Anthony i Alex opowiadali o zwątpieniu, zranieniu przez ludzi Kościoła, duchowym oddaleniu oraz o tym, dlaczego niektórzy ludzie tracą zaufanie do wspólnoty, mimo że nadal poszukują Boga.

Najbardziej poruszyła mnie historia utworu „Low Souls”. Powstał on na podstawie wieloletniej walki Anthony’ego i jego żony z niepłodnością. W pewnym momencie jego żona zapytała go: „Czy myślisz, że można pójść do nieba, jeśli nienawidzi się Boga?”. To bardzo trudne zdanie, ale również niezwykle szczere. Pokazuje człowieka, który nie przestał wierzyć, lecz znalazł się w miejscu tak wielkiego bólu, że nie potrafi już mówić o Bogu spokojnym i uporządkowanym językiem.

Właśnie takie rozmowy są dla mnie najważniejsze. Nie otrzymujemy w nich wygładzonych świadectw, w których każdy problem natychmiast znajduje rozwiązanie. Spotykamy ludzi przeżywających gniew, rozczarowanie, żal i pytania, na które nie ma łatwych odpowiedzi.

Altarheart nie chcą jednak pozostawiać słuchacza w rozpaczy. Ich muzyka uznaje prawdziwość cierpienia, ale jednocześnie przypomina, że człowiek nie przestaje być kochany przez Boga tylko dlatego, że przeżywa kryzys, buntuje się albo nie potrafi się modlić.

Ta rozmowa pokazała mi również, że chrześcijański metal może dotykać tematów, które w bardziej tradycyjnej muzyce religijnej bywają pomijane. Może mówić o zranieniu przez Kościół bez odrzucania Chrystusa. Może przyznać, że człowiek jest rozczarowany Bogiem, a jednocześnie nadal Go szuka. Może pozwolić komuś powiedzieć: „Nie rozumiem, jestem zły i cierpię”, zamiast wymagać od niego natychmiastowej deklaracji, że wszystko jest dobrze.

Dlatego właśnie wywiad z Altarheart pozostał mi w pamięci. Pokazał, że za ciężkim brzmieniem może kryć się nie agresja, lecz bezbronność – i że czasami najgłośniejszy krzyk jest w rzeczywistości bardzo osobistą modlitwą.

Chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz: metal może być przestrzenią spotkania z ludźmi, którzy nigdy nie weszliby do kościoła.

Nie chodzi o to, aby przebrać kazanie w skórzaną kurtkę i dodać do niego gitarowy riff. Chodzi o uczciwą obecność w kulturze. O rozmowę z człowiekiem w języku, który jest mu bliski, bez rozpoczynania od osądu.

Wielu słuchaczy metalu nosi w sobie doświadczenie odrzucenia, samotności albo niezrozumienia. Czasami spotkali się również z odrzuceniem ze strony ludzi wierzących, którzy ocenili ich po wyglądzie, tatuażach, długich włosach czy muzyce, jakiej słuchają. Chrześcijański artysta może powiedzieć im: „Nie musisz udawać kogoś innego, żebyśmy mogli ze sobą rozmawiać”.

Nie idealizuję sceny metalowej. Są w niej zjawiska, z którymi jako chrześcijanin się nie zgadzam. Ale odpowiedzią na ciemność nie powinno być zamknięcie drzwi i udawanie, że po drugiej stronie nie ma ludzi. Odpowiedzią powinno być światło.

Właśnie stąd wzięła się nazwa Eternal Flames – Wieczne Płomienie. Płomień może oznaczać sąd, oczyszczenie, pasję, ale także światło widoczne w ciemności. I chyba najlepiej opisuje to, czego szukam w tej muzyce.