Ojcowie Kościoła i ojcowie pustyni – jaka jest różnica?

Autorem tej sentencji jest słynny św. Antoni, pierwszy tego imienia, którego Kościół łaciński wspomina 17 stycznia. Znany jest jako Antoni Wielki, Antoni Egipski lub Antoni Pustelnik. Życie tego eremity opisał w połowie IV wieku biskup Aleksandrii Atanazy.

Od czasu edyktu mediolańskiego z 313 roku kult chrześcijański był już dozwolony w całym Cesarstwie Rzymskim i nie podlegał prześladowaniom. Pragnąc radykalnie żyć Ewangelią, chrześcijanie zaczęli osiedlać się na pustyni – najpierw w Tebaidzie, ale także w Syrii, Palestynie i na Synaju. Ci anachoreci, czyli ludzie „wycofani ze świata”, żyli samotnie z Bogiem, modląc się i wyplatając przedmioty z wikliny, aby uniknąć niepotrzebnych rozproszeń.

Ojcowie pustyni to mężczyźni – a także kobiety, nazywane „matkami pustyni” – którzy żyli według określonej reguły i praktykowali pewną formę wspólnotowego eremityzmu. Mistrzowie nauczali bowiem uczniów, którzy do nich przychodzili. Gromadząc się wokół oaz i wspólnie celebrując Mszę, pierwsi mnisi i pierwsze mniszki rozważali Pismo Święte, a swoim przykładem przyciągali innych. Oprócz Antoniego byli wśród nich m.in. Ewagriusz z Pontu, Hilarion i Kasjan.

Matki pustyni, mniej znane lub mniej liczne, nosiły imiona Teodora, Synkletyka czy Melania.

Ojców pustyni nie należy jednak mylić z inną grupą, do której należeli również niektórzy z ich współczesnych – z ojcami Kościoła. Samo określenie pojawiło się dopiero w czasach nowożytnych i doczekało się mniej lub bardziej szerokich definicji. Można powiedzieć, bez nadmiernego upraszczania, że chodzi o autorów, którzy w pierwszych wiekach chrześcijaństwa przyczynili się do ukształtowania teologii chrześcijańskiej. Rozważali słowo Boże, korzystali z dorobku filozofii greckiej i pisali traktaty, które również dziś pomagają wyrażać to, w co wierzy Kościół.

Najczęściej przyjmuje się, że literatura patrystyczna – jak tradycyjnie się ją nazywa – obejmuje okres od połowy II wieku, wraz z Justynem z Neapolis i Ireneuszem z Lyonu, aż po Jana Damasceńskiego czy Izydora z Sewilli w VIII wieku. Niektórzy patrologowie, czyli specjaliści zajmujący się tą dziedziną, sięgają nawet do VIII wieku.

Za złoty wiek ojców Kościoła można uznać IV i V wiek. Był to czas debat prowadzonych przez najwybitniejszych teologów, które znalazły swój wyraz w pracach soborów: Nicejskiego (325), Konstantynopolitańskiego I (381), Efeskiego (431) i Chalcedońskiego (451).

Poza kryterium chronologicznym o zaliczeniu danego autora do ojców Kościoła decydowała także zgodność jego nauczania z wiarą Kościoła – przynajmniej w jej zasadniczych kwestiach. Nie zawsze oznaczało to, że ich życie było wzorem do naśladowania. Dobrym przykładem są Tertulian i Orygenes, których dorobek jest wysoko ceniony mimo kontrowersji dotyczących ich późniejszych poglądów.

Wielu z tych autorów było biskupami, choć niektórzy należeli do stanu świeckiego. Od pierwszej połowy ubiegłego wieku ich pisma zaczęły ponownie wzbudzać zainteresowanie w Kościele. Temu odkrywaniu na nowo ich dziedzictwa towarzyszył ogromny wysiłek związany z tłumaczeniem i krytycznym opracowywaniem tekstów. Szczególne znaczenie miała założona w 1942 roku przez jezuitów, m.in. Jeana Daniélou i Henri de Lubaca, seria „Sources chrétiennes” („Źródła chrześcijańskie”).

Prace te są kontynuowane do dziś i nie pozostały bez wpływu na rozwój teologii XX wieku, zwłaszcza w okresie Soboru Watykańskiego II.

Tłumaczenie z francuskiej edycji Aletei.