Hodegetria, eleusa, orantka – jak przedstawiamy Matkę Bożą?

Od pierwszych wieków chrześcijaństwa artyści starali się oddać w obrazie tajemnicę Matki Bożej. Na chrześcijańskim Wschodzie, zwłaszcza w kręgu bizantyjskim, wykształciły się z czasem konkretne typy ikonograficzne – każdy o ściśle określonej kompozycji i głębokim teologicznym przesłaniu. Ikona nie jest tu ilustracją, lecz oknem ku wieczności: stawia patrzącego w obecności tego, kogo przedstawia.

Wśród licznych wariantów przedstawień maryjnych badacze – jak francuski ikonograf Egon Sendler – wyróżniają grupę tzw. ikon teologicznych, skupionych na więzi Maryi z Chrystusem. To one są dziś najbardziej rozpoznawalne.

Najstarszy i najpopularniejszy typ przedstawienia Matki Bożej z Dzieciątkiem. Maryja ukazana jest frontalnie, na jednym ramieniu trzyma Jezusa, a drugą dłonią na Niego wskazuje. Między postaciami nie ma bliskości – oboje patrzą wprost, w geście niemal urzędowym.

Nazwa pochodzi od greckich słów oznaczających drogę i prowadzić. Teologicznie Hodegetria przypomina, że to Chrystus jest drogą do zbawienia, a Maryja tą, która na Niego wskazuje, będąc dla Niego niejako tronem. Do tego typu należy m.in. Matka Boża Częstochowska.

Podobna kompozycyjnie do Hodegetrii, ale z istotną różnicą: Dzieciątko przytula się do Matki, obejmuje Ją za szyję lub całuje, a Maryja skłania ku Niemu głowę. Gest ten eksponuje intymną, uczuciową więź matki i dziecka.

Greckie słowo eleusa oznacza miłosierdzie lub współodczuwanie, dlatego typ ten bywa nazywany Matką Boską Miłosierną. Znany w Bizancjum od IX wieku, stał się – obok Hodegetrii – najpopularniejszym wizerunkiem maryjnym na chrześcijańskim Wschodzie. Reprezentuje go m.in. Matka Boża Włodzimierska.

Trzeci typ, choć mniej znany szerokiej publiczności, należy do najbardziej nasyconych teologią. Maryja ukazana jest w geście modlitewnego wzniesienia rąk – stąd nazwa Orantka. Na piersi nosi wizerunek Chrystusa, co odnosi widza do momentu zwiastowania i tajemnicy Wcielenia.

Grecka nazwa Platytera oznacza szersza, nawiązując do poetyckiego tytułu Maryi jako Szerszej niż niebiosa – tej, która nosiła w sobie Boga, którego nie ogarnia wszechświat. Typ ten bywa też nazywany Dziewicą Znaku, w odniesieniu do proroctwa Izajasza o Emmanuelu, oraz Panagią – Całą Świętą.

Osobną grupę ikon teologicznych stanowi Kyriotissa, czyli Matka Boża w Majestacie. Maryja siedzi na tronie, trzymając na kolanach frontalnie przedstawione Dzieciątko. Ikona ta jest wizualnym potwierdzeniem dogmatu ogłoszonego na soborze w Efezie w 431 roku – że Maryję należy nazywać Theotokos, Bogurodzicą.

Wszystkie te typy, mimo różnic w kompozycji, mają jeden cel: ukazać związek Maryi z wcielonym Bogiem. Jak zauważa ks. dr hab. Dariusz Klejnowski-Różycki z Uniwersytetu Opolskiego, ikony teologiczne są jednocześnie najbardziej rozpowszechnione i najmniej narracyjne – nie opowiadają historii, lecz stawiają wiernego w obecności tajemnicy, którą przedstawiają.