Kobieta w mitrze i z pastorałem. Tak było u nas, katolików

Kobieta ubrana w szaty liturgiczne, z zakrzywionym pastorałem w dłoni, a czasem i z mitrą na głowie. Gdybyśmy zobaczyli dziś takie zdjęcie, wielu z nas pomyślałoby: biskupka. Tymczasem w historii Kościoła katolickiego taki obraz nie był czymś zupełnie nieznanym.

Chodziło o ksienię – przełożoną żeńskiego klasztoru, najczęściej benedyktynek lub cysterek. W niektórych opactwach, także polskich, obejmowała ona urząd z pastorałem w ręku, pierścieniem na palcu i pektorałem na szyi, jako znakami swojej władzy nad wspólnotą.

Żadna ksieni nigdy nie była biskupem ani nie otrzymała święceń. Insygnia, które nosiła, były oznaką urzędu, a nie sakramentu.

Pastorał to laska pasterska, symbol troski o powierzonych ludzi. U biskupa oznacza odpowiedzialność za diecezję. U ksieni – odpowiedzialność za konkretną wspólnotę zakonną.

Jak wskazuje badaczka Katarzyna Bogacka w monografii „Pastorały w Polsce XI–XVIII w”., polskie ksienie otrzymywały pastorały jako symbol swojej władzy, często zdobione inskrypcjami z Reguły i Biblii, herbami czy inicjałami. Insygnium wręczał ksieni biskup, a ona posługiwała się nim m.in. przy przyjmowaniu od sióstr profesji zakonnej.

W średniowieczu urząd opata czy ksieni miał nie tylko wymiar duchowy, ale i prawny oraz administracyjny. Niektóre opactwa dysponowały rozległymi dobrami i przywilejami, co znajdowało odbicie w ceremoniale przełożonych.

Prawo do noszenia mitry bywało nadawane opatom na mocy przywileju papieskiego – jako pierwszemu, już w XI wieku, otrzymał je opat klasztoru św. Augustyna w Canterbury. W wyjątkowych przypadkach podobny zwyczaj obejmował też niektóre ksienie – tak było np. w Conversano we Włoszech, gdzie ksieni przyjmowała hołd duchowieństwa w mitrze i z pastorałem, czy w hiszpańskim opactwie Las Huelgas, którego przełożona przez stulecia sprawowała nad swoim terytorium władzę określaną jako quasi-episcopalis – „niemal biskupia”, choć nigdy nie obejmującą sakramentów. Nie był to jednak przywilej powszechny – zależał od historii, statusu prawnego i epoki konkretnego klasztoru.

W polskich klasztorach żeńskich – zwłaszcza benedyktyńskich – pastorał ksieni był zwyczajem stosunkowo szeroko poświadczonym. Egzemplarze takich pastorałów zachowały się m.in. w skarbcu opactwa benedyktynek w Żarnowcu na Pomorzu, gdzie można oglądać laskę pasterską z pierwszej połowy XV wieku oraz pastorał ksień toruńskich z początku XVII wieku. Podobny obiekt – pastorał ksieni – znajduje się też w muzeum przy opactwie benedyktynek w Staniątkach.

Mitra w polskiej tradycji klasztornej pozostawała jednak zwyczajem znacznie rzadszym niż pastorał i nie ma pewnych, potwierdzonych źródłowo przypadków jej regularnego używania przez konkretną polską ksienię – dlatego nie przypisujemy tego przywileju żadnemu konkretnemu opactwu bez twardych podstaw historycznych.