Po co chrześcijaninowi ikona w domu? O obecności świętych wizerunków w codziennym życiu

Żeby zrozumieć dlaczego, trzeba spojrzeć na ikonę nie jak na religijną dekorację, ale jak na część chrześcijańskiego sposobu przeżywania wiary.

Spór o święte wizerunki należał do najpoważniejszych sporów teologicznych pierwszego tysiąclecia. W VIII wieku w Cesarstwie Bizantyjskim rozwinął się ikonoklazm, którego zwolennicy sprzeciwiali się przedstawianiu Chrystusa i świętych. Obrazy niszczono, zamalowywano lub usuwano ze świątyń. Nie był to jedynie konflikt dotyczący sztuki. W istocie dotykał pytania o to, czy Boga można przedstawiać i czy materialny obraz może mieć jakiekolwiek miejsce w chrześcijańskiej pobożności.

Odpowiedź Kościoła została wyrażona między innymi podczas Soboru Nicejskiego II w 787 roku. Ojcowie soboru bronili możliwości otaczania świętych obrazów czcią, jednocześnie bardzo wyraźnie odróżniając ją od adoracji należnej wyłącznie Bogu.

To rozróżnienie jest fundamentalne również dzisiaj.

Chrześcijanin nie oddaje czci drewnu, farbie, złoceniu czy samemu przedmiotowi. Wizerunek nie jest Bogiem ani świętym, którego przedstawia. Cześć skierowana ku obrazowi odnosi się do osoby ukazanej na nim. Innymi słowy: spojrzenie nie powinno zatrzymywać się na materiale.

Najgłębsze uzasadnienie możliwości przedstawiania Chrystusa znajduje się jednak jeszcze wcześniej, w samej tajemnicy Wcielenia. Chrześcijaństwo głosi przecież, że niewidzialny Bóg naprawdę stał się człowiekiem. Jezus Chrystus miał ludzką twarz, ciało, gesty, głos. Był widziany przez uczniów, dotykany, słuchany.

Święty Jan Damasceński, jeden z najważniejszych obrońców ikon w okresie ikonoklazmu, zwracał uwagę właśnie na ten fakt. Boga niewidzialnego nie sposób było przedstawić, ale skoro Syn Boży przyjął ludzką naturę i stał się widzialny, sytuacja się zmieniła.

Dlatego chrześcijański obraz nie wynika jedynie z upodobania do sztuki. Ma swoje źródło w przekonaniu, że materia nie jest czymś obcym wobec Bożego działania.

Współczesny człowiek ogląda prawdopodobnie więcej obrazów w ciągu jednego dnia niż człowiek średniowiecza przez wiele miesięcy. Telefon, komputer, reklama, media społecznościowe, telewizja – jesteśmy zanurzeni w kulturze obrazu niemal bez przerwy.

Paradoksalnie właśnie dlatego coraz rzadziej naprawdę patrzymy.

Obraz pojawia się na kilka sekund i znika. Zastępuje go następny. Potem kolejny. Większości z nich nie potrafimy sobie przypomnieć nawet chwilę później.

Ikona domaga się innego rodzaju spojrzenia.

Nie próbuje zaskoczyć. Nie musi być widowiskowa. Nie konkuruje o uwagę. Jej sens ujawnia się raczej wtedy, gdy człowiek pozwala sobie zatrzymać wzrok.

W tradycji chrześcijańskiej święty obraz bywa określany jako pomoc w modlitwie, ale określenie to łatwo zrozumieć zbyt powierzchownie. Nie chodzi o to, że bez ikony modlitwa byłaby trudniejsza albo mniej wartościowa. Chodzi raczej o skupienie uwagi.

Człowiek modli się przecież nie tylko intelektem. W modlitwie uczestniczy ciało: klękamy, składamy ręce, czynimy znak krzyża, zapalamy świecę, słuchamy słowa, patrzymy.

Dlatego wizerunek Chrystusa może przypominać o tym, przed Kim stajemy. Obraz Matki Bożej kieruje myśl ku Maryi i tajemnicy Wcielenia. Ikona świętego przywołuje konkretną osobę, która próbowała przeżyć Ewangelię w określonym czasie, miejscu i okolicznościach.

To ważne, bo świętość łatwo zamienić w abstrakcyjne pojęcie. W ikonach pozostaje związana z ludzką twarzą i konkretną historią.

Święte wizerunki przez stulecia znajdowały miejsce nie tylko w kościołach i klasztorach. Były również obecne w domach. To nie przypadek.

Chrześcijańska wiara nigdy nie miała być ograniczona wyłącznie do przestrzeni świątyni. Dom jest przecież miejscem, w którym człowiek spędza znaczną część życia. To tutaj pracuje, odpoczywa, wychowuje dzieci, przeżywa rodzinne radości i konflikty, doświadcza choroby, żałoby i zwyczajnej codzienności.

Jeżeli wiara rzeczywiście ma przenikać życie, musi znaleźć swoje miejsce również tutaj.

Nie oznacza to oczywiście, że każde mieszkanie powinno przypominać kaplicę. Święty wizerunek nie musi dominować nad wnętrzem ani być rozmieszczony w każdym pomieszczeniu. W wielu domach wystarcza jedno miejsce, które domownicy kojarzą z modlitwą.

Może to być fragment półki lub komody, na której znajduje się Pismo Święte, krzyż i ikona. Tak niewielka przestrzeń z czasem zaczyna działać jak punkt orientacyjny. Człowiek wie, że może tam usiąść na chwilę rano, wrócić wieczorem, przeczytać fragment Ewangelii albo po prostu pozostać przez kilka minut w ciszy.

W rodzinach z dziećmi święty obraz pełni jeszcze jedną funkcję, o której czasem zapominamy. Dziecko poznaje religię nie tylko przez katechezę. Najpierw poznaje ją przez to, co widzi w domu.

Pyta o krzyż. Rozpoznaje Matkę Bożą. Zauważa aureolę. Chce wiedzieć, dlaczego święty trzyma księgę, lilię, miecz albo palmę.

Wtedy sztuka religijna zaczyna spełniać jedno ze swoich najstarszych zadań: opowiada historię.

Wizerunek świętego nabiera szczególnego znaczenia, kiedy istnieje między nim a człowiekiem jakaś osobista więź.

Może nią być imię otrzymane na chrzcie, patron wybrany przy bierzmowaniu albo święty poznany dopiero w dorosłym życiu. Czasem zainteresowanie rodzi się w bardzo konkretnych okolicznościach.

Ktoś odkrywa św. Ritę podczas trudnego rodzinnego doświadczenia. Młody człowiek zainteresuje się Carlo Acutisem, ponieważ jego historia nie pochodzi z odległego średniowiecza, lecz ze świata komputerów, internetu i współczesnej szkoły. Małżeństwo może odnaleźć coś niezwykle bliskiego w życiu świętych Ludwika i Zelii Martin, których świętość dojrzewała nie poza rodziną, ale właśnie w małżeństwie, pracy i wychowywaniu dzieci.

Święci są różni i właśnie dlatego ich wizerunki nie są wymienne.

Patron nie jest religijnym symbolem szczęścia. Jest człowiekiem, którego życie może coś powiedzieć o określonym doświadczeniu wiary.

W tym sensie ikona patrona przypomina nie tylko o jego wstawiennictwie, ale również o drodze, którą przeszedł.

Język ikony bywa dla współczesnego odbiorcy mniej oczywisty niż język realistycznego malarstwa. Często patrzymy na złote tło, aureolę czy gest dłoni jako na element dekoracyjny. Tymczasem tradycyjna ikonografia posługuje się rozbudowanym systemem znaków.

Złoto nie służy wyłącznie ozdobie. W wielu przedstawieniach symbolizuje rzeczywistość niewchodzącą w zwykłą przestrzeń i czas. Aureola nie jest estetycznym dodatkiem do portretu, lecz znakiem świętości. Przedmioty trzymane przez świętych pomagają rozpoznać ich historię albo duchowe znaczenie.

Palma może wskazywać na męczeństwo. Księga na Ewangelię, nauczanie lub teologiczną mądrość. Lilia kojarzona jest z czystością. Krzyż trzymany przez świętego może przypominać o jego szczególnej więzi z męką Chrystusa.

Wizerunek Chrystusa Pantokratora ma własny język gestów i symboli, podobnie jak liczne typy przedstawień Matki Bożej.

Nie oznacza to, że człowiek musi zostać specjalistą od ikonografii, żeby modlić się przed ikoną. Warto jednak czasem zainteresować się tym, co właściwie oglądamy.

Takie poznawanie obrazu potrafi zmienić modlitwę, bo zaczynamy dostrzegać coś więcej niż twarz przedstawionej postaci.

W dyskusji o ikonach trzeba zachować precyzję. Tradycyjna ikona pisana ręcznie według określonego kanonu jest szczególnym dziełem, powstającym zgodnie z rozwijanymi przez wieki zasadami. Proces jej tworzenia może obejmować przygotowanie drewnianej deski, gruntowanie, nanoszenie kolejnych warstw tempery, złocenia i określony sposób budowania światła oraz koloru.

Nie każdy współczesny wizerunek na desce powstaje jednak w tej technice i nie ma powodu tego ukrywać.

Od stuleci chrześcijanie korzystali zarówno z dzieł wykonywanych ręcznie, jak i z reprodukcji świętych obrazów. Druk, litografia czy inne techniki powielania sprawiły, że wizerunki wcześniej dostępne głównie dla kościołów, klasztorów i ludzi zamożnych mogły trafić do zwykłych domów.

Dzisiaj podobną rolę pełnią współczesne technologie pozwalające nanosić trwały wizerunek bezpośrednio na przygotowane drewniane podłoże.

W przypadku wykonywanych przez Art Christiana ikon i obrazów religijnych podłożem jest między innymi solidna deska lipowa, wcześniej gruntowana i ręcznie złocona, na którą następnie nanoszony jest wizerunek. Nie jest to tradycyjne ręczne ikonopisanie i nie powinno być w ten sposób przedstawiane. Jest to współczesna metoda wykonania religijnego obrazu na drewnie, łącząca pracę ręczną przy przygotowaniu podłoża ze współczesną technologią druku.

To rozróżnienie ma znaczenie również z punktu widzenia szacunku dla samej tradycji ikonopisania. Warto nazywać rzeczy zgodnie z tym, czym są, zamiast zacierać różnicę między wielotygodniową pracą ikonografa a wysokiej jakości reprodukcją wykonaną na przygotowanej desce.

Jednocześnie technika wykonania nie odpowiada jeszcze na pytanie, jakie miejsce dany wizerunek zajmie w życiu osoby, która zabierze go do swojego domu.

Najłatwiej zauważyć to po latach.

Nowy obraz jest po prostu nowym przedmiotem. Ma określony format, powierzchnię, kolor i wartość materialną. Dopiero czas zaczyna dopisywać do niego coś, czego nie da się wyprodukować.

Ikona otrzymana z okazji ślubu po dwudziestu latach przypomina już nie tylko przedstawioną na niej Świętą Rodzinę, ale również ludzi, którzy ją podarowali, tamten dzień i lata wspólnego życia.

Wizerunek patrona otrzymany przy bierzmowaniu może po dekadach przypominać o decyzjach podejmowanych wtedy, gdy człowiek dopiero wchodził w dorosłość.

Obraz znajdujący się w domu dziadków, a później odziedziczony przez dzieci, zaczyna być częścią pamięci rodzinnej. Nie dlatego, że zmieniła się jego fizyczna materia. Zmienił się kontekst.

Dlatego religijny obraz tak trudno oceniać wyłącznie w kategoriach użytkowych.

W przeciwieństwie do wielu rzeczy kupowanych do domu często nie jest wymieniany wraz ze zmianą mody. Może wisieć w tym samym miejscu przez dziesięciolecia.

Widzą go kolejne osoby. Towarzyszy modlitwie, ale również wszystkim sytuacjom, w których nikt się przed nim nie modli: zwykłym rozmowom, rodzinnej kolacji, pracy, chorobie, kłótni, pojednaniu, narodzinom dziecka czy pożegnaniu kogoś bliskiego.

Z czasem wpisuje się w przestrzeń domu niemal niezauważalnie.

Można mieć ściany pełne religijnych przedstawień i pozostawać daleko od modlitwy. Można również posiadać jeden niewielki krzyż i ikonę, które od lat towarzyszą codziennemu spotkaniu z Bogiem.

Chrześcijańska tradycja świętych wizerunków nie jest zachętą do kolekcjonowania dewocjonaliów. Nie ma także powodu traktować ich jak amuletów mających zapewniać domowi bezpieczeństwo albo powodzenie.

Ich rola jest prostsza i zarazem głębsza.

Mają kierować uwagę poza siebie.

W świecie, w którym każdego dnia widzimy tysiące obrazów zaprojektowanych po to, aby coś nam sprzedać, wzbudzić emocję albo zatrzymać naszą uwagę na kilka sekund, ikona proponuje zupełnie inną relację z obrazem.

Można przed nią pozostać w ciszy.

Można spojrzeć na twarz Chrystusa.

Można przypomnieć sobie historię patrona.

Można otworzyć leżące obok Pismo Święte.

A czasami można po prostu przejść obok niej w drodze do kuchni i przez moment pomyśleć o Bogu.

To niewiele.

Ale właśnie z takich pozornie niewielkich rzeczy bardzo często składa się codzienne życie wiary.