Dlaczego hostia musi zawierać gluten, a napis „wino mszalne” nie wystarcza?

Biskup wymienia zatwierdzonych producentów hostii i dostawców wina, nakazuje regularne sprawdzanie zapasów w zakrystiach, przypomina o wymianie konsekrowanych Hostii przechowywanych w tabernakulach, a nawet zapowiada wyznaczenie osób odpowiedzialnych za kontrolę materii eucharystycznej.

Można zapytać: czy naprawdę ma znaczenie, skąd pochodzi hostia albo co dokładnie znajduje się w winie? Przecież najważniejsze są wiara i modlitwa. Odpowiedź Kościoła brzmi: właśnie dlatego, że Eucharystia jest czymś znacznie większym niż symboliczna modlitwa wspólnoty, jej widzialnych znaków nie można dobierać dowolnie.

Aby zrozumieć wagę przypomnianych zasad, trzeba sięgnąć do trzech klasycznych pojęć: materii, formy i intencji sakramentu.

W pewnym uproszczeniu materią Eucharystii są chleb i wino, formą – słowa konsekracji, natomiast kapłan musi mieć intencję czynienia tego, co czyni Kościół. Jeżeli któregoś z koniecznych elementów zabraknie albo zostanie on istotnie zmieniony, może się okazać, że sakrament w ogóle nie został ważnie sprawowany.

To dlatego Kościół rozróżnia czynność dokonaną ważnie od czynności dokonananej godziwie. Nie każde naruszenie przepisu liturgicznego powoduje nieważność sakramentu. Istnieją jednak takie zmiany, które dotykają jego istoty i sprawiają, że sakrament nie zostaje ważnie sprawowany.

Dykasteria Nauki Wiary przypomniała w nocie Gestis verbisque, że Kościół jest „sługą” sakramentów, a nie ich właścicielem. Nie może więc swobodnie zmienić tego, co otrzymał i co ma wiernie przekazywać. Materia i forma sakramentu nie zależą od pomysłowości celebransa ani od decyzji lokalnej wspólnoty. Mają sprawić, że rozpoznawalne pozostaje działanie samego Chrystusa. Dykasteria podkreśla również, że to Chrystus, a nie kapłan, jest ostatecznie głównym działającym w liturgii.

Sakrament nie jest zatem inscenizacją, w której można zastąpić rekwizyty bardziej efektownymi albo lepiej odpowiadającymi współczesnym gustom. Jest działaniem Chrystusa powierzonym Kościołowi.

Biskup Włodarczyk przypomina, że chleb przeznaczony do sprawowania Eucharystii musi być czysto pszenny, świeży i niekwaszony. Nie wolno dodawać do niego miodu, cukru, owoców, przypraw, barwników ani konserwantów.

Nie chodzi o przekonanie, że inne rodzaje pieczywa są mniej wartościowe. Chodzi o zachowanie znaku, którego użył Chrystus podczas Ostatniej Wieczerzy. Chleb i wino nie są przypadkowymi produktami spożywczymi. Należą do biblijnej historii zbawienia: są owocami ziemi i ludzkiej pracy, pojawiają się w ofierze Melchizedeka, w żydowskiej uczcie paschalnej i w opisach ustanowienia Eucharystii.

Katechizm przypomina, że niekwaszony chleb spożywany podczas Paschy oznaczał pośpiech wyjścia Izraelitów z niewoli egipskiej. Chrystus nadał temu znakowi nowe i ostateczne znaczenie, czyniąc go swoim Ciałem wydanym za zbawienie świata. Chleb i wino zachowują zarazem odniesienie do dobra stworzenia.

Wymóg używania chleba niekwaszonego dotyczy tradycji Kościoła łacińskiego. Katolickie Kościoły wschodnie zgodnie z własną tradycją używają chleba kwaszonego. Nie oznacza to więc, że zakwas czyni chleb nieważną materią Eucharystii zawsze i wszędzie. W obrządku łacińskim jego brak wynika z wielowiekowej tradycji liturgicznej, którą wyraźnie chroni prawo kanoniczne.

Szczególne pytanie dotyczy osób chorujących na celiakię. Całkowicie bezglutenowy opłatek, choć z medycznego punktu widzenia może być pożądany, nie jest już chlebem pszennym w rozumieniu wymaganym przez Kościół. Dlatego nie stanowi ważnej materii Eucharystii.

Dopuszczalne są natomiast specjalnie przygotowane hostie o bardzo niskiej zawartości glutenu, pod warunkiem że pozostało go wystarczająco dużo do otrzymania chleba bez dodawania obcych substancji i bez stosowania metod zmieniających jego naturę. Parafie powinny kupować je wyłącznie u zatwierdzonych producentów. Konferencja Episkopatu Polski wydała w tej sprawie osobne wskazania.

Nie oznacza to oczywiście zamknięcia osobom z celiakią drogi do Komunii. Zależnie od sytuacji mogą one przyjmować konsekrowaną hostię niskoglutenową albo Komunię tylko pod postacią wina. Chrystus jest bowiem obecny cały zarówno pod postacią chleba, jak i pod postacią wina.

Równie ścisłe zasady dotyczą wina. Musi być ono naturalnym winem gronowym, czystym, niezepsutym i bez domieszek zmieniających jego naturę. Dopuszczalne są jedynie niewielkie ilości środków konserwujących, takich jak siarczyny, jeżeli nie przestają one pozostawiać produktu prawdziwym winem.

Sama etykieta z napisem „wino mszalne” nie stanowi jednak kościelnego certyfikatu. Biskup bydgoski ostrzega, że w przebadanych produktach reklamowanych w ten sposób znajdowano dodatkowe substancje, między innymi sztuczne środki słodzące. Takie domieszki mogą wywołać nie tylko pytanie o godziwość celebracji, lecz także – jeżeli zmieniają naturę produktu – wątpliwość dotyczącą ważności konsekracji. Dlatego diecezja dołączyła do listu wykaz zatwierdzonych importerów i dystrybutorów. Nie chodzi o kościelne przywiązanie do pieczątek, lecz o moralną pewność, że na ołtarzu rzeczywiście znalazły się chleb i wino, a nie produkty jedynie je przypominające.

Przepisy przewidują również rozwiązanie dla kapłanów, którzy ze względów zdrowotnych nie mogą spożywać alkoholu. Za zgodą ordynariusza mogą oni używać moszczu, czyli soku z winogron, którego fermentację zatrzymano w sposób niezmieniający jego natury. Nie może to być jednak dowolny sok winogronowy kupiony w jakimkolwiek sklepie.

Potrzeba kontroli stała się szczególnie wyraźna, gdy hostie i „wino mszalne” zaczęto sprzedawać w internecie i zwykłych punktach handlowych. W 2017 roku watykańska Kongregacja Kultu Bożego zwróciła się do biskupów o wprowadzenie certyfikatów i skutecznego nadzoru nad producentami.

List biskupa porusza również praktykę spotykaną w niektórych wspólnotach: kapłan podczas wypowiadania słów przeistoczenia łamie Hostię, jakby tym gestem chciał zilustrować słowa Chrystusa.

Kościół wyraźnie nakazuje zaniechanie takiej praktyki. Nie znaczy to jednak, że samo przełamanie Hostii automatycznie powoduje nieważność Mszy. Jest to nadużycie liturgiczne, ponieważ gest łamania chleba ma w Eucharystii własne miejsce: dokonuje się po modlitwie „Ojcze nasz”, podczas śpiewu „Baranku Boży”.

Kolejność nie jest przypadkowa. Liturgia nie jest pantomimą, w której celebrans na bieżąco obrazuje wypowiadane zdania. Poszczególne słowa i gesty tworzą przekazaną przez Kościół całość. Przesuwanie ich według własnego uznania może zacierać znaczenie obrzędu i sugerować, że celebrans jest jego autorem.

Instrukcja Redemptionis Sacramentum nazywa łamanie Hostii podczas konsekracji praktyką przeciwną tradycji Kościoła i nakazuje ją szybko usunąć. Jednocześnie właśnie ten przykład dobrze pokazuje różnicę między ważnością sakramentu a wiernością całemu obrzędowi.

Biskup poleca, aby przynajmniej raz w miesiącu dokonywać „renowacji” konsekrowanych Hostii przechowywanych w tabernakulum, a szczególną uwagę zwraca na duże Hostie umieszczane w monstrancjach.

Nie znaczy to, że po miesiącu obecność Chrystusa w Eucharystii wygasa. Trwa ona tak długo, jak długo istnieją postacie eucharystyczne, czyli rozpoznawalne właściwości chleba i wina. Hostia jest jednak materią organiczną: może zawilgotnieć, spleśnieć albo ulec innemu zepsuciu. „Renowacja” oznacza więc godne spożycie starszych Hostii i zastąpienie ich świeżo konsekrowanymi.

Z podobnego powodu zaleca się, aby Hostia przeznaczona do dłuższej adoracji została konsekrowana podczas Mszy bezpośrednio poprzedzającej wystawienie. Podkreśla to również ważną prawdę teologiczną: adoracja nie jest nabożeństwem oderwanym od Eucharystii. Wyrasta z Ofiary Mszy świętej i do niej prowadzi.

Wymogi dotyczące mąki, glutenu, dodatków do wina czy sposobu przechowywania Hostii mogą wydawać się drobiazgowe jedynie wtedy, gdy Eucharystię traktuje się jako religijny symbol wytwarzany przez wspólnotę.

Jeżeli jednak podczas Mszy naprawdę działa Chrystus, a chleb i wino rzeczywiście stają się Jego Ciałem i Krwią, troska o każdy z tych elementów nabiera innego znaczenia.

Jak przypomina biskup Włodarczyk, liturgicznego posłuszeństwa nie można sprowadzać do mechanicznego przestrzegania rubryk. Nie wolno też przeciwstawiać mu spontaniczności i duszpasterskiej pomysłowości. Obrzęd ma własną normę, ponieważ nie jest własnością celebransa. Kapłan i cała wspólnota otrzymują go od Kościoła.

Wierność w sprawach pozornie małych nie pomniejsza tajemnicy. Przeciwnie – pozwala uznać, że dzieje się tu coś, czego człowiek sam nie wymyślił i czym nie może swobodnie rozporządzać. Kościół strzeże sakramentów, ale – jak przypomina Dykasteria Nauki Wiary – sam jest także przez nie strzeżony.