Biret. Jaka jest symbolika czarnej czapki noszonej przez księży?

Biret nie narodził się w zakrystii, lecz na średniowiecznych uczelniach. Jego przodkiem jest pileus – miękkie, okrągłe nakrycie głowy, które chroniło przed chłodem w zimnych, kamiennych salach wykładowych i kościołach. Duchowni, a większość ówczesnych akademików była księżmi, nosili je na co dzień, podobnie jak profesorowie i studenci.

Z czasem miękka czapka zaczęła zyskiwać sztywniejszą formę. Materiał usztywniano, a na wierzchu pojawiły się charakterystyczne „rogi” - fałdy, które ułatwiały zdejmowanie nakrycia głowy. Duchowny zdejmował biret w geście szacunku – wchodząc do kościoła, mijając Najświętszy Sakrament czy pozdrawiając przełożonego. Sam pamiętam nieżyjącego już proboszcza mojej rodzinnej parafii, który zawsze uchylał biret witając się z parafianami, czy mijając kościół.

Kwadratowy kształt i trzy rogi biretu kapłańskiego mają swoje znaczenie. Trzy rogi to odniesienie do Trójcy Świętej, a także do potrójnej misji Chrystusa:kapłańskiej, prorockiej i królewskiej.

Biret bywa też nazywany galea salutis – „hełmem zbawienia”, nawiązującym do słów św. Pawła o duchowej zbroi chrześcijanina. Inne skojarzenie łączy go z jarzmem Jezusa: lekkim, choć realnym znakiem służby, jaką prezbiter podejmuje wobec Kościoła.

Czasami birety wyposażone są w pompon. Ułatwia on jego zdejmowanie a przypisuje się mu symbolikę Ducha Świętego i Jego darów, udzielonych w sakramencie święceń.

Kolor biretu również nie jest dowolny. Czarny – najczęściej spotykany, noszony przez księży diecezjalnych i zakonnych – wyraża pokorę i umieranie dla świata, do którego zobowiązuje się każdy duchowny. Fioletowy przysługuje biskupom i wyraża godność pasterską. Purpurowy, szkarłatny biret kardynałów nawiązuje do gotowości oddania krwi za wiarę – tego samego znaczenia, jakie niesie cała szata kardynalska.

Osobną kategorię stanowi biret czterorożny, noszony przez doktorów i profesorów teologii – to nakrycie akademickie, wywodzące się z tego samego źródła, ale dziś funkcjonujące głównie w kontekście uniwersyteckim, a nie liturgicznym.

Strój duchownych, w tym nakrycia głowy, od wieków regulowały przepisy kościelne. Kluczowym dokumentem współczesności jest instrukcja „Ut sive sollicite” Pawła VI z 1969 roku, która uporządkowała kwestie stroju duchownego po Soborze Watykańskim II. Kodeks Prawa Kanonicznego z kolei w kanonie 284 zobowiązuje duchownych do noszenia odpowiedniego stroju kościelnego, pozostawiając szczegóły konferencjom episkopatów:

Reforma liturgiczna Soboru Watykańskiego II nie zniosła biretu wprost. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego oraz posoborowe przepisy o szatach liturgicznych sprawiły, że biret przestał być obowiązkowym elementem stroju liturgicznego, ale nigdy nie został zakazany.