Kiedy własna racja przebiera się za prawdę

Prawda się nie zmieniła. Zmieniła się nasza wiedza o wydarzeniu.

Podobnie może być z polityką. Poseł głosuje przeciwko ustawie przedstawianej jako pomoc dla rodzin, osób niepełnosprawnych albo emerytów. Natychmiast słyszymy, że jest przeciwnikiem pomagania potrzebującym. Sprawa wydaje się oczywista: skoro głosował przeciw ustawie o pomocy, głosował przeciwko pomocy.

Dopiero później okazuje się, że projekt zawierał również przepisy zupełnie niezwiązane z deklarowanym celem. Być może otwierał drogę do nadużyć, naruszał konstytucję albo odbierał część dotychczasowych uprawnień ludziom, którym rzekomo miał pomagać. Poseł nie sprzeciwiał się więc celowi ustawy, lecz zastosowanym w niej środkom.

Obowiązek pomagania słabszym pozostaje obiektywną powinnością moralną. Nie wynika z niego jednak, że każda ustawa opatrzona szlachetnym tytułem rzeczywiście temu służy. Ktoś, kto oskarża posła o wrogość wobec potrzebujących, może być całkowicie przekonany, że broni moralnej prawdy. W rzeczywistości broni własnej interpretacji głosowania, zbudowanej na niepełnej wiedzy.

Sprawa staje się poważniejsza, gdy chodzi nie tylko o ocenę historyczną lub polityczną, lecz o życie człowieka. Katolik nie tylko może, ale i powinien stanowczo twierdzić, że eutanazja jest złem. Nie wolno bezpośrednio zmierzać do śmierci człowieka, nawet po to, by uwolnić go od cierpienia. Jest to obiektywna norma moralna, niezależna od opinii lekarza, pacjenta czy większości parlamentarnej.

Z tej prawdziwej zasady nie wynika jednak, że każda rezygnacja z uporczywej terapii jest eutanazją. Nie jest nią także podanie silnych środków przeciwbólowych tylko dlatego, że ich zastosowanie może wiązać się z pewnym ryzykiem. Ocena konkretnego działania zależy od wielu okoliczności: intencji lekarza, stanu pacjenta, rokowania, skuteczności leczenia oraz proporcji między spodziewanym dobrem a ciężarem terapii.

Ktoś może więc z największą stanowczością oskarżać rodzinę albo lekarza o spowodowanie śmierci, będąc przekonanym, że broni świętości życia. Tymczasem prawdziwa może być broniona zasada, a błędne — rozpoznanie konkretnej sytuacji. Możemy bezwarunkowo powiedzieć, że zabójstwo niewinnego człowieka jest złem. Nie możemy jednak równie łatwo orzec, że w danym przypadku rzeczywiście doszło do zabójstwa. Do tego potrzebna jest znajomość faktów.

Najbardziej niebezpieczne pomyłki nie zawsze zaczynają się zatem od fałszywych zasad. Niekiedy zaczynają się od zasady prawdziwej, której pewność przenosimy na własną, omylną ocenę wydarzeń.

Jeszcze wyraźniej widać to w historii Kościoła. Pod koniec XVI wieku rozgorzał wielki spór o relację między łaską Bożą a wolną wolą człowieka. Dominikanie, odwołujący się do myśli św. Tomasza z Akwinu, podkreślali skuteczność działania łaski. Jezuici, związani ze stanowiskiem Luisa de Moliny, bronili rzeczywistej wolności ludzkiej decyzji.

Obie strony broniły prawd należących do wiary Kościoła. Człowiek bez łaski nie może się zbawić, ale działanie łaski nie niszczy ludzkiej wolności. Problem polegał na tym, jak filozoficznie i teologicznie wyjaśnić równoczesną prawdziwość obu tych twierdzeń.

Spór stał się tak gwałtowny, że dominikanie podejrzewali jezuitów o osłabianie nauki o łasce i skłonność do pelagianizmu. Jezuici zarzucali dominikanom, że ich stanowisko prowadzi w stronę determinizmu i podważa wolność człowieka. Każda ze stron mogła być przekonana, że broni nie tylko własnej szkoły teologicznej, lecz samej prawowierności.

Po latach debat, w 1607 roku, papież Paweł V pozwolił obu stronom zachować i uzasadniać swoje stanowiska, zabraniając im zarazem wzajemnego potępiania się. Ostateczne rozstrzygnięcie nie zostało ogłoszone. Dominikanie i jezuici mogli nadal rozwijać swoje teorie, ale żadna ze stron nie miała prawa przedstawiać własnego sposobu wyjaśnienia tajemnicy jako jedynego stanowiska katolickiego. Tak zakończyła się rzymska faza sporu De auxiliis.

To przykład szczególnie pouczający. Można bronić prawdziwego dogmatu, a jednocześnie niesłusznie nadać rangę dogmatu własnej konstrukcji teologicznej. Można występować w obronie prawdy o łasce albo wolności, a równocześnie przekroczyć granicę między wiarą Kościoła a własnym sposobem jej objaśnienia.

Wszystkie te przykłady prowadzą do jednego rozróżnienia. Czym innym jest istnienie obiektywnej prawdy, a czym innym prawdziwość każdego naszego sądu. Prawda nie zależy od nas, ale my możemy się mylić w jej rozpoznawaniu. Co więcej, możemy mylić się także wtedy, gdy działamy w dobrej wierze i gdy stanowczo sprzeciwiamy się relatywizmowi.

I tu dochodzimy do bardzo delikatnego, wrażliwego punktu. W tym bowiem miejscu wielu wyciąga nieuprawniony wniosek, że prawda jest względna, niepoznawalna, a w najlepszym razie każdy ma swoją. Ale tak nie jest. 

Zdrada jest obiektywnie zła, należy pomagać słabszym – możemy być tego pewni, ludzkie życie ma rzeczywistą wartość, a łaska Boża jest człowiekowi naprawdę potrzebna. Istnieją prawdy, których możemy być pewni i których mamy obowiązek bronić.

Nie wolno jednak przenosić tej samej pewności na każdy kolejny etap rozumowania. Możemy być pewni zasady moralnej, ale pomylić się w ocenie faktów. Możemy dobrze odczytać wydarzenie, ale źle zinterpretować czyjąś intencję. Możemy słusznie bronić dogmatu, lecz niesłusznie uznać, że tylko nasza szkoła teologiczna potrafi go właściwie wyjaśnić.

Prawda jest obiektywna. Nasz dostęp do niej bywa natomiast częściowy, zależny od wiedzy, zdolności rozumowania i uczciwości wobec faktów. Uznanie własnej omylności nie jest relatywizmem. Przeciwnie, wynika właśnie z wiary, że prawda istnieje niezależnie od nas. Gdyby prawdą było po prostu to, co sami uważamy za prawdę, nie moglibyśmy nigdy się pomylić.

Kardynał Joseph Ratzinger w słynnej homilii wygłoszonej przed konklawe w 2005 roku mówił o rodzącej się „dyktaturze relatywizmu”, która nie uznaje niczego za ostateczne, a jako najwyższą miarę pozostawia ludzkie „ja” i jego pragnienia. Przeciwstawiał jej dojrzałą wiarę, zdolną odróżniać prawdę od fałszu. Jednocześnie przypominał, że prawda musi łączyć się z miłością: miłość bez prawdy jest ślepa, ale prawda bez miłości staje się „cymbałem brzmiącym”. 

Relatywista mówi: nie istnieje prawda, która mogłaby osądzać moje wybory; ostateczną miarą jestem ja sam. Ale człowiek zwalczający relatywizm może wpaść w lustrzaną pułapkę. Może powiedzieć: prawda istnieje i jest nią dokładnie to, co ja w tej chwili uważam za prawdziwe. W pierwszym przypadku ludzkie „ja” zajmuje miejsce prawdy przez jej odrzucenie. W drugim — przez utożsamienie prawdy z własnym stanowiskiem.

Nie są to błędy identyczne. Relatywista przeczy istnieniu obiektywnej miary albo odbiera jej praktyczne znaczenie. Dogmatyk własnej racji uznaje istnienie prawdy, lecz zbyt łatwo przyznaje swoim sądom jej autorytet. Oba stanowiska mogą jednak prowadzić do podobnego skutku: skoro nie trzeba już szukać prawdy, badać faktów i przedstawiać racji, pozostaje narzucenie własnej woli.

Wtedy obrona prawdy niepostrzeżenie zamienia się w obronę siebie. Każda wątpliwość zostaje potraktowana jako zdrada, pytanie jako atak, a nowe fakty jako niebezpieczna próba „rozmycia zasad”. Im bardziej człowiek związał swoje poczucie wartości z własnym stanowiskiem, tym trudniej przyznać mu, że mógł się pomylić. Kapitulacja własnej opinii zaczyna mu się wydawać kapitulacją prawdy.

Jan Paweł II w encyklice Veritatis splendor bronił obiektywnej prawdy moralnej, ale zarazem przypominał, że sumienie nie jest nieomylnym sędzią i może pobłądzić. Jego godność nie polega na zdolności samodzielnego ustanawiania dobra i zła, lecz na poszukiwaniu prawdy i poddawaniu się jej.

Jest to ważna wskazówka również dla rozumu. Nasz sąd nie staje się prawdziwy tylko dlatego, że jest szczery, stanowczy i zgodny z sumieniem. Szczerość mówi coś o człowieku, ale jeszcze nie rozstrzyga o rzeczywistości. Ktoś może z czystym sumieniem bronić fałszywej interpretacji bitwy, niesprawiedliwie osądzić polityka, błędnie oskarżyć lekarza albo uznać własną teorię teologiczną za jedyną prawowierną.

Nie ma więc potrzeby szukania kompromisu między prawdą a relatywizmem. Prawda nie leży w połowie drogi między tym, co prawdziwe, a tym, co fałszywe. Potrzebujemy natomiast właściwej postawy wobec prawdy: stanowczości w obronie zasad i pokory w ocenie własnych sądów.

Człowiek pokorny nie mówi, że niczego nie można wiedzieć. Pyta raczej: co wiem na pewno, co jest rozsądnym wnioskiem, co tylko prawdopodobną interpretacją, a czego jeszcze nie wiem? Czy bronię obiektywnej zasady, czy już tylko własnego zastosowania tej zasady? Czy nowe fakty mogłyby zmienić mój osąd? A jeśli nie mogłyby go zmienić żadne fakty, to czy rzeczywiście szukam prawdy?

Przeciwieństwem relatywizmu nie jest przekonanie, że nigdy się nie mylę. Jest nim przekonanie, że istnieje prawda, wobec której również ja mogę się mylić. Nie bronimy prawdy dlatego, że jest nasza. Bronimy jej dlatego, że nie należy do nas i ma prawo osądzić także nasze poglądy.

Człowiek prawdziwie przywiązany do prawdy nie tylko gotów jest za nią walczyć. Musi być również gotów pozwolić, aby to ona zwyciężyła nad nim.