Nastolatek nie chce się uczyć? Jedno zdanie sprawiło, że 80 procent uczniów wzięło się do pracy

David Yeager, psycholog z Uniwersytetu Teksańskiego i autor książki „Jak motywować młodych ludzi”, poprosił 184 osoby o zjedzenie kopiastej łyżki Vegemite. To australijska pasta z drożdży piwnych, której nikt przy zdrowych zmysłach nie je łyżkami. Połowa uczestników usłyszała: „Ta pasta jest niezwykle zdrowa, dlatego masz ją zjeść. Postaraj się zignorować smak”. Druga połowa usłyszała, że smak faktycznie jest paskudny i nikt tego nie kwestionuje. Ich udział ma jednak dużą wagę dla nauki, a decyzja należy wyłącznie do nich i nikt nie będzie miał pretensji, jeśli odmówią.

W pierwszej grupie łyżkę pasty zjadło 47 proc. osób, w drugiej 66 proc. Ciekawiej zrobiło się, gdy uczestnikom z niskim poziomem testosteronu podano przed rozmową hormon w sprayu do nosa, chwilowo przywracając im stan nastolatka, w którym hormony buzują. Wśród nich nakaz przekonał już tylko 32 proc., a prośba szanująca ich wolność aż 68 proc. Im więcej „nastolatka” w człowieku, tym silniej buntuje się on przeciw poleceniom z góry.

W 1998 roku Floryda dostała od koncernów tytoniowych miliony dolarów na kampanię antynikotynową. Rządowi eksperci chcieli przekonywać młodzież, że papierosy powodują raka, rozedmę płuc i żółte zęby. Alex Bogusky, dyrektor kreatywny niewielkiej agencji reklamowej, najpierw wysłał najmłodszych pracowników do centrów handlowych i skateparków. Okazało się, że nastolatkowie z papierosami w rękach doskonale wiedzieli o raku i rozedmie. Tyle że były to dla nich zagrożenia odległe o dziesięciolecia.

Bogusky zrozumiał, po co młodym papierosy. W społeczeństwie bez obrzędów przejścia palenie było publicznym oświadczeniem: sam decyduję o własnym ciele, mam prawa dorosłego. Ostrzeżenia, że papierosy zabijają, tylko to oświadczenie wzmacniały. A rządowe hasło „Pomyśl. Nie pal” zawierało ukrytą obelgę, bo zakładało, że odbiorca dotąd nie myślał.

Jego kampania „Truth” odwołała się do tego, czego nastolatki naprawdę chciały, czyli wolności, i pokazała prawdę o przemyśle tytoniowym. W jednym ze spotów prezesi koncernów krążyli po szpitalu, dziękując umierającym palaczom za lata kupowania papierosów. Zastanawiali się na głos, kim zastąpią odchodzących klientów, po czym z błyskiem w oku spoglądali na nastolatkę w poczekalni. Odmowa palenia przestała oznaczać posłuszeństwo wobec dorosłych, a zaczęła oznaczać bunt przeciw pozbawionym moralności bogaczom. Odsetek palących nastolatków w USA spadł z 28 do niespełna 6 proc.

Jeszcze jeden eksperyment, zanim przejdziemy do konkretnych porad. Jennifer Silk i Ron Dahl poprosili matki dzieci w wieku od 9 do 17 lat o nagranie wypowiedzi zaczynającej się od słów: „Rzecz, która mnie w tobie denerwuje, to…”. Potem odtworzyli nagrania dzieciom, jednocześnie skanując ich mózgi. Gdy nastolatkowie słuchali krytyki, aktywowały się obszary związane ze złością. Wygaszały się natomiast te odpowiedzialne za planowanie działań, czyli dokładnie te, do których matki próbowały dotrzeć. Przygasał też rejon odpowiedzialny za rozumienie, o co drugiej osobie właściwie chodzi.

Kiedy matki przekazały tę samą treść neutralnym tonem, jako zwykłą informację o problemie, mózgi dzieci pracowały bez zarzutu. Komunikat docierał, uruchamiało się planowanie. Dlaczego tak się dzieje? Około dziesiątego roku życia włącza się nadwrażliwość na wszystko, co odbiera szacunek, wolność i obniża status. To nie bunt dla zasady, tylko etap rozwoju.

To pytanie zaczyna u nastolatka dominować. Dorośli zwykle odpowiadają racjonalnie: „nauczysz się samodzielności, przyda ci się na studiach”. Tyle że to perspektywa równie odległa jak żółte zęby palacza. Prosimy piętnastolatka, by zrezygnował z korzyści pewnej dziś (wolny wieczór, ulubiona gra) na rzecz niepewnej za kilka lat.

Doświadczony nauczyciel historii podpowiada inną drogę: „Powiedz klasie, że mają się uczyć o drugiej wojnie światowej, bo to ważne albo bo będzie sprawdzian, a zrobią to grzeczne dzieci. Powiedz im, że za trzy tygodnie przeprowadzą wywiad z weteranem, którego nikt dotąd nie pytał o wspomnienia, i że to oni pierwsi mogą ocalić jego historię. Wtedy zaczną czytać jak opętani i sami poproszą o uwagi do swoich pytań. Wstyd byłoby zawieść tego człowieka”.

Kurt Hahn, założyciel Outward Bound, ujął to tak: młodych można przekonywać, ale to haczyk bez przynęty. Można ich zmuszać, ale to koszary. Można im powiedzieć „jesteś potrzebny”, i ten apel prawie nigdy nie zawodzi.

I jeszcze jeden przykład i konkretny wniosek. Siódmoklasiści napisali wypracowania, a nauczyciele pokryli je krytycznymi uwagami. Do połowy prac dołączono odręcznie napisaną karteczkę: „Daję ci te uwagi, bo mam wysokie wymagania i wiem, że możesz im sprostać”. Pozostali dostali neutralną informację, że oto uwagi do poprawy.

Poprawki naniosło 4 proc. uczniów z grupy „neutralnej” i 80 proc. z grupy z karteczką. Gdy później poprawiać musieli już wszyscy, uczniowie z karteczką uwzględnili dwa i pół raza więcej uwag. Wystarczyło jedno zdanie, bez słodzenia i bez obniżania poprzeczki.

Nie ma gotowej recepty. Znamy swoje dzieci i uczniów na tyle, by wiedzieć, jakie mają ambicje i co przemówi do ich wyobraźni. Zanim jednak znów zaczniemy tłumaczyć, warto zadać sobie pytanie: jak powiedzieć to tak, by nastolatek poczuł, że szanujemy jego wolność, a jego decyzja naprawdę coś znaczy, tu i teraz? Argumenty merytoryczne nadal są potrzebne. Trzeba je tylko podać w innym opakowaniu.