Ogień, woda, światło, owady i sam człowiek — oto przeciwnicy, z którymi od wieków mierzą się strażnicy bibliotek. Cykl wystaw „Katastrofa i zachwyt” w Bibliotece Watykańskiej pokazuje, jak chronić wiedzę zapisaną na kruchych kartach książek. Pierwsza odsłona poświęcona jest wodzie: życiodajnej i niszczycielskiej zarazem.
Od czasów upowszechnienia druku w XV wieku Stolica Apostolska aktywnie wspiera rozpowszechnianie wiedzy, jej ochronę i udostępnianie kolejnym pokoleniom. Troska o to dziedzictwo kojarzy się przede wszystkim z rozwojem edukacji, nauką czytania i ułatwianiem dostępu do książek. Ma jednak również bardzo praktyczny wymiar: trzeba zadbać o to, aby same książki przetrwały.
Papier, pergamin i oprawy mogą zostać zniszczone przez wilgoć, ogień, drobne owady żywiące się celulozą, a także zwyczajne zużycie podczas lektury. W średniowieczu dawne rękopisy ocalały przed pleśnią, szkodnikami, pożarami i wilgocią dzięki cierpliwej pracy bibliotekarzy zakonnych.
Wynalezienie druku znacznie ułatwiło powielanie tekstów, lecz nie uwolniło bibliotek od konieczności zabezpieczania zbiorów. Watykan szybko stał się jednym z ośrodków rozwijających metody ochrony książek.
Od papieskich księgozbiorów do konserwacji książek
W połowie XV wieku papież Mikołaj V udostępnił papieskie księgozbiory uczonym, czyniąc z Biblioteki Watykańskiej miejsce wymiany wiedzy. Jego następca, Sykstus IV, podjął działania organizacyjne służące ochronie zbiorów. Powołał zespół pracowników, zwanych famuli, którzy mieli regularnie sprawdzać, czy książkom nie zagrażają pleśń, owady lub woda.
W 1555 roku papież Paweł IV rozszerzył personel biblioteki o konserwatora książek — restauratore. Do jego obowiązków należało naprawianie uszkodzonego papieru i opraw oraz uzupełnianie rozdarć na kartach.
W 1591 roku Angelo Rocca, sekretarz papieża Sykstusa V, opublikował opis Biblioteki Watykańskiej zawierający szczegółowe zasady zapobiegania uszkodzeniom książek. Zalecał między innymi właściwe wietrzenie pomieszczeń, kontrolowanie wilgotności i zabezpieczanie rękopisów przed nadmiernym światłem, które mogło powodować odkształcanie pergaminu oraz blaknięcie atramentu.
Schron dla wiedzy
Rozwój nauki i techniki przynosił zarówno nowe zagrożenia, jak i nowe sposoby ochrony zbiorów. Biblioteka Watykańska dostosowywała do nich swoje zabezpieczenia.
Podczas obu wojen światowych wzmacniano podziemne magazyny oraz pomieszczenia o grubych, murowanych ścianach, tworząc wewnątrz Watykanu bezpieczne schronienia dla księgozbiorów. Zabezpieczano przejścia, a w bibliotece rozmieszczano hydranty przeciwpożarowe.
Na początku lat 80. XX wieku pod Dziedzińcem Belwederskim powstał klimatyzowany bunkier, mogący pomieścić regały o łącznej długości ponad 80 kilometrów. Miał chronić zbiory również w razie zagrożeń nuklearnych, biologicznych lub chemicznych.
„Katastrofa i zachwyt”
Do tej wielowiekowej misji nawiązuje nowy cykl wystaw Biblioteki Watykańskiej, zatytułowany „Katastrofa i zachwyt”. Zainaugurował go papież Leon XIV, którego matka była bibliotekarką.
W kolejnych latach organizatorzy zamierzają przyjrzeć się pięciu głównym zagrożeniom dla książek: ogniowi, wodzie, światłu, owadom i działalności człowieka. Tematy te będą przedstawiane za pomocą instalacji łączących różne dziedziny twórczości.
Pierwsza wystawa, „AQVA”, ukazuje podwójną naturę wody — siły, która podtrzymuje życie, ale potrafi również niszczyć. Jej twórcy zestawiają dawne dzieła z pracami współczesnych artystów.
Punktem odniesienia jest XVI-wieczny traktat przyrodnika Ippolita Salvianiego Aquatilium Animalium Historiae, poświęcony zwierzętom wodnym. Towarzyszą mu prace francuskiego artysty JR, amerykańskiego typografa Billa Morana i włoskiego szefa kuchni Fulvia Pierangeliniego.
Renesansowe ryby i fala biblijnego potopu
Traktat Salvianiego należy do najciekawszych przykładów renesansowej ilustracji przyrodniczej dotyczącej życia w wodzie. Jego autor opierał się na bezpośrednich obserwacjach gatunków występujących w rejonie Morza Śródziemnego.
Ilustracje wykonano przy użyciu nowatorskiej wówczas techniki miedziorytu, zamiast drzeworytów stosowanych powszechnie we wczesnych drukach.
Te niemal pięćsetletnie przedstawienia zestawiono z „Diluvium” — instalacją JR o długości około 70 metrów. Ukazuje ona potężną, załamującą się czarno-białą falę, symbolizującą biblijny potop.
Bill Moran przygotował z kolei LetterFish, kolekcję typograficznych stworzeń inspirowanych życiem morskim. Kulinarny wymiar wystawy wprowadzają przepisy na dania rybne autorstwa Fulvia Pierangeliniego.
Kuratorami ekspozycji są ks. Giacomo Cardinali, Simona De Crescenzo, Francesca Giannetto i Delio Proverbio.
Człowiek także może być zagrożeniem
Inspiracją dla całego cyklu stał się XVIII-wieczny traktat bibliofilski Gaetana Volpiego Del furore d’aver libri, wydany w 1756 roku.
„Punktem wyjścia dla całego cyklu wystaw był traktat bibliofilski Gaetana Volpiego «Del furore d’aver libri» (1756), który wylicza zagrożenia dla zachowania książek: od wody po ogień, od światła po zwierzęta, a nawet szkody wyrządzane przez samych ludzi ich dziedzictwu kulturowemu” — wyjaśnia w komunikacie prasowym ks. Giacomo Cardinali, wiceprefekt Biblioteki Watykańskiej i odpowiedzialny za jej wystawy.
„W przekonaniu, że w obliczu lęku rozsądniej jest się zatrzymać i przejść przez niego, zaprosiliśmy do współpracy trzy niezwykle twórcze umysły — artystę, typografa i szefa kuchni — i odkryliśmy nieoczekiwane horyzonty właśnie w tym, co zazwyczaj nas przeraża”.
Wystawę „AQVA” można zwiedzać w Bibliotece Watykańskiej od 25 września 2026 roku do 14 maja 2027 roku, w wybrane dni tygodnia. Bilety są dostępne na miejscu oraz przez platformę Ticket.it. Rezerwacji internetowej należy dokonać co najmniej 48 godzin przed planowaną wizytą.
![Księdzem jest człowiek. W depresji potrzebny jest terapeuta [WYWIAD]](https://img.aleteia.org/tr:w-150,h-150,q-75/uploads/2026/06/shutterstock_1445299580.jpg)
