Aleteia logoAleteia logoAleteia
piątek 23/02/2024 |
Św. Polikarpa
Aleteia logo
Duchowość
separateurCreated with Sketch.

„Módl się tak, jak potrafisz, nie módl się tak, jak nie potrafisz”. Praktyczne porady

Kobieta modląca się w kościele

eldar nurkovic | Shutterstock

Ks. Mateusz Szerszeń CSMA - 30.01.24

Czym jest modlitwa? Jak się w niej rozwijać? Co daje nam modlitwa? Jak się jej uczyć? Na te i na wiele innych pytań odpowiada ks. Mateusz Szerzeń CSMA w swojej najnowszej książce „Poradnik duchowy. Praktyczny przewodnik po sztuce kierownictwa duchowego”.

Wielki Post to czas modlitwy i ofiary.
Pomóż nam, abyśmy mogli służyć Ci
w tym szczególnym okresie
Wesprzyj nas

Bądź zuchwały w swej modlitwie, a Pan przemieni cię z pesymisty na optymistę; z bojaźliwego na odważnego; z lękliwego w duchu na człowieka wiary, na apostoła!

św. Josemaría Escrivá de Balaguer

Modlitwa jest kluczem do zbawienia. Święty Augustyn mówi, że „ten, kto dobrze się modli, dobrze żyje; kto dobrze żyje, umiera dobrze; a dla tego, kto umiera dobrze, wszystko jest dobrze”. Kierownictwo duchowe ma ułatwiać prowadzenie dobrego życia, które prowadzi do zbawienia, dlatego z natury rzeczy musi zajmować się modlitwą i nieustannie jej uczyć. W czasie rozmów duchowych temat modlitwy pojawia się spontanicznie lub wywoływany jest przez jedną ze stron. Najczęściej padają pytania o trudności na modlitwie, o jej sposoby, a także o pogłębienie życia modlitewnego. Kierownik duchowy musi być zatem zaprawiony w modlitwie i ma nieustannie weryfikować swoją relację z Bogiem. Nie można zatrzymać się jedynie na teorii, ale samemu trzeba utrzymywać dobry kontakt z Bogiem. Penitent nie potrzebuje nauczyciela duchowości, ale świadka modlitwy.

Czym jest modlitwa?

Po pierwsze sama definicja modlitwy nie jest jednoznaczna. W Kościele Chrystusowym dostrzega się różne ujęcia tego, czym tak naprawdę jest to, co nazywamy modlitwą. Na Zachodzie modlitwa to przede wszystkim „rozmowa z Bogiem”. To rodzaj dialogu wyrażony w myślach, słowami lub podczas odmawiania liturgii brewiarzowej. Na Wschodzie z kolei modlitwa to „bycie z Bogiem”. W praktyce oznacza to kontemplacyjne przebywanie przed ikoną, powtarzanie świętych słów i imion (hezychazm), a także umiłowanie ciszy i odosobnienia. W praktyce kierownictwa duchowego staram się łączyć te dwa podejścia i modlitwę określam jako „chodzenie z Bogiem”. W czasie tego chodzenia mogę działać, spoglądać, pytać o drogę i wsparcie, dziękować, uwielbiać, kontemplować Towarzysza drogi, a także wprowadzić w życie to, czego nauczyłem się w drodze, i zanieść Ewangelię całemu stworzeniu aż na koniec świata.

Kolejną kwestią jest to, jak zacząć się modlić. Niektórzy mówią, że już samo pragnienie modlitwy może być modlitwą. Nie wolno bagatelizować takiego podejścia. Człowiek nie zawsze jest skłonny do modlenia się, a i okoliczności zewnętrzne mogą powodować, że brakuje mu czasu na modlitwę lub dobre skupienie. Pamiętać należy, że na ludziach ciąży też różna odpowiedzialność za życie modlitewne. Źle by się działo, gdyby mnich modlił się mniej niż zapracowana matka trójki dzieci. Święty Ignacy Loyola proponował, aby przed modlitwą zastanowić się nad tym, czego chcę i pragnę. Mówiąc dzisiejszym językiem, zalecał szukanie motywacji i determinacji, aby się modlić. Dobrze, jeśli na modlitwie bierzemy pod uwagę nasz aktualny stan i nadajemy jej konkretną intencję, na której nam zależy.

Trudności na modlitwie

Istotną kwestią dotyczącą modlitwy są pojawiające się na niej rozproszenia. Warto od samego początku analizować treść rozproszeń wewnętrznych, bo mogą się one okazać inspiracją do podjęcia modlitwy w intencji konkretnych spraw lub osób. Rozproszenia zewnętrzne są zjawiskiem normalnym. Nie należy się im dziwić ani martwić z ich powodu. Kiedy się pojawiają, nie powinniśmy z nimi walczyć, ale uświadomić je sobie, pozwolić im odpłynąć i spokojnie kontynuować modlitwę. Rozproszenia wewnętrzne nie powinny być traktowane jako przeszkoda, ale jako wyzwanie do podjęcia i przepracowania zasadniczych problemów życia. Modlitwa wówczas nie przypomina miejsca walki z rozproszeniami, ale raczej miejsce ich rozwiązywania przed Bogiem i z Bogiem.

Całkowita niezdolność do modlitwy u penitenta może mieć różne przyczyny, ale najpowszechniej związana jest z zaburzeniami depresyjnymi, niestabilnością emocjonalną lub przywiązaniem do grzechów śmiertelnych. Kierownik powinien dokładnie zbadać stan penitenta i zaproponować taki rodzaj praktyk modlitewnych, które najbardziej odpowiadają stanowi ducha penitenta. Siłowe nakładanie obowiązków modlitewnych na ludzi niezdolnych do długiej lub trudnej modlitwy jest poważnym nadużyciem.

Warto pouczać penitenta, że człowiek modlitwy powinien liczyć na pomoc Ducha Świętego, bo jak pisał św. Paweł: „Gdy bowiem nie umiemy się modlić tak, jak trzeba, sam Duch przyczynia się za nami w błaganiach, których nie można wyrazić słowami. Ten zaś, który przenika serca, zna zamiar Ducha, wie, że przyczynia się za świętymi zgodnie z wolą Bożą”. Duch Święty jest Mistrzem i Nauczycielem modlitwy. Człowiek, który modli się pod natchnieniem Ducha, włączony zostaje w świat nadprzyrodzony, gdzie Bóg często oczyszcza jego intencje i kieruje ku nowym formom modlitwy. Człowiek niejako dojrzewa w modlitwie i wydaje owoce, które znamy jako owoce Ducha Świętego, a są nimi: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, opanowanie.

Jak przygotować się modlitwy

Należy pamiętać, że samo przygotowanie do modlitwy wydaje się na początku niesamowicie ważne. Wielu napotyka trudności w modlitwie, bo wcale się do niej nie przygotowuje. Czasami takie przygotowanie może zająć więcej czasu niż sama modlitwa. Chodzi tu przede wszystkim o wybór miejsca, czasu i zlikwidowanie zewnętrznych rozproszeń. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby modlić się w każdym czasie i miejscu, ale też niektóre formy modlitwy (np. medytacja) domagają się wyjątkowych warunków i zredukowania rozproszeń zewnętrznych. W dobie smartfonów, smartwatchów i nieustannych komunikatów z mediów społecznościowych coraz trudniej człowiekowi oderwać myśli od treści, których słucha i które ogląda. Nasz mózg w wielu wypadkach jest „przebodźcowany”, dlatego na modlitwie wpada w rodzaj szoku. Nie potrafimy sobie poradzić z odcięciem od bodźców, szybko się nudzimy lub generujemy wyobrażenia i sami prowokujemy do powstawania rozproszeń.

Modlitwa człowieka nie jest oderwana od pozostałych aspektów życia człowieka. Powodem trudności na modlitwie mogą być niedomagania ciała, choroba, głód, ale także obżarstwo, nałogi i brak ascezy. Jak przypomina nam św. Paweł, ciało i duch są sobie przeciwstawne. Jezus spędził czterdzieści dni i nocy, modląc się i poszcząc. Nie można dojść do poważnego życia modlitewnego prowadzonego przez Ducha, jeśli nie przeszło się przez ascezę i samozaparcie. Wielu ludzi celowo wcześniej wstaje, aby móc wykorzystać ten czas na modlitwę, co rzeczywiście jest formą zdrowej ascezy.

Modlitwa nie ma zmieniać Boga

Nie wolno zapominać, że modlitwa chrześcijańska nie jest zmienianiem Boga, ale wszystkiego innego (łącznie z samym modlącym). Poganie modlili się, aby wpłynąć na bóstwo i wymusić przychylność lub załagodzić gniew. Chrześcijanin modli się po to, aby prosić o pomoc w wypełnianiu świętej woli Boga, która pragnie zbawienia ludzkości. Takie rozumienie modlitwy inaczej rozkłada akcenty i skłania do działania. Święta Teresa z Avila wskazuje, że autentyczny wzrost w modlitwie przejawia się we wzroście w świętości, a to oznacza praktykowanie cnót. Jezus powiedział, że poznajemy drzewo po owocach. Podobnie autentyczne życie modlitwy rozkwita w praktykowaniu cnót: wiary, nadziei, miłości, czystości, uprzejmości, służby, pokory i stałej miłości bliźniego.

Także Matka Boża jest wzorem w łączeniu kontemplacji z działaniem. W zwiastowaniu podziwiamy Maryję pogrążoną w modlitwie, a następnie czytamy w Ewangelii, że „z pośpiechem pobiegła, aby służyć Elżbiecie”. Nie zamknęła się w swoim mistycznym świecie, ale stała się kontemplatykiem w działaniu.

Uczyć się o modltwie

Także studiowanie i pogłębianie wiedzy religijnej i teologicznej skłania do modlitwy i  potrafi nadać jej nową treść. Święta Teresa z Avila nie pozwalała kobietom, które nie umiały czytać, wstępować do jej zakonu. Powodem było to, że tylko studiując święte teksty można rozwinąć w sobie zdrowe i pobożne życie. Niewiedza prowadzi do deformacji duchowości, a często także do zabobonu, sekciarstwa i fanatyzmu religijnego. Pogłębianie swojej formacji w zakresie modlitwy warto zacząć od przeczytania czwartej części Katechizmu Kościoła Katolickiego. To duchowe arcydzieło o modlitwie. Czytamy w nim chociażby: „Modlitwa jest życiem nowego serca. Powinna ożywiać nas w każdej chwili. Tymczasem zapominamy o Tym, który jest naszym Życiem i naszym Wszystkim. Dlatego więc mistrzowie życia duchowego, zgodnie z tradycją ksiąg Powtórzonego Prawa i Proroków, kładą nacisk na modlitwę jako pamięć o Bogu, częste budzenie pamięci serca: Trzeba przypominać sobie o Bogu częściej, niż oddychamy. Nie można jednak modlić się w każdym czasie, jeśli pragnąc takiej modlitwy, nie modlimy się w pewnych chwilach: są to szczególne momenty modlitwy chrześcijańskiej, jeśli chodzi o intensywność i trwanie. Tradycja Kościoła proponuje wiernym pewien rytm modlitwy, mający podtrzymywać modlitwę nieustanną. Niektóre z nich są codzienne: modlitwa poranna i wieczorna, przed jedzeniem i po jedzeniu, Liturgia Godzin. Niedziela, skupiona wokół Eucharystii, jest uświęcana przede wszystkim przez modlitwę. Cykl roku liturgicznego i jego wielkie święta są podstawowym rytmem życia modlitewnego chrześcijan. Pan prowadzi każdą osobę drogami i sposobami, zgodnymi z Jego upodobaniem. Każdy wierny odpowiada Mu zgodnie z postanowieniem swojego serca i osobistą formą swojej modlitwy. Tradycja chrześcijańska zachowała jednak trzy główne formy życia modlitwy: modlitwa ustna, rozmyślanie, kontemplacja. Ich wspólną cechą jest skupienie serca. Ta czujność w zachowywaniu słowa i trwaniu w obecności Boga czyni z tych trzech form intensywne chwile życia modlitwy” (KKK 2697-2699).

Na dalszych etapach życia duchowego warto wprowadzić stałe korzystanie z formacji rekolekcyjnej. Aby zagłębić się w życie duchowe, dobrym pomysłem jest zarezerwowanie czasu na dłuższą modlitwę w ramach rekolekcji w katolickich ośrodkach. Jednym z najbardziej skutecznych stylów rekolekcji są rekolekcje ignacjańskie. Najczęściej trwają one osiem dni. Dla zaprawionych w modlitwie dostępne są rekolekcje czterdziestodniowe, a dla zabieganych spotkania weekendowe. Każda z tych form niesie ze sobą duchowe korzyści, dlatego warto z nich korzystać.

W ramach kierownictwa duchowego należy zwrócić uwagę na związek modlitwy ze spowiedzią. Pogłębiony rachunek sumienia, który także jest modlitwą, może przysłużyć się w budowaniu czystości sumienia. „Błogosławieni czystego serca, oni Boga oglądać będą” (Mt 5,8). Po dobrej spowiedzi najczęściej wzrasta gorliwość modlitewna, a człowiek jest bardziej skłonny do wprowadzania dobrych postanowień i dłużej się modli. Trzeba wykorzystywać te momenty łaski.

Modlitwa obecności i uwielbienia

Drugą rzeczą, niezwykle ciekawą, jest modlitwa obecności. Wszyscy mistycy i znawcy duchowości mówią o tak zwanym „chodzeniu w Bożej obecności”. Mam na myśli to, aby każdy dzień i każda chwila naszego życia były oddane Bogu poprzez intencję habitualną (stałą). Chodzi o to, aby wszystkie nasze problemy i wszystkie nasze radości przyjąć w duchu wiary i z radością ofiarować je Bogu zaraz po przebudzeniu. Taka postawa prowadzi do głębokiego zjednoczenia z krzyżem Chrystusa, który nie wybrał własnej drogi, ale całkowicie poddał się woli swojego Ojca. Kiedy krzyż człowieka staje się modlitwą, to mamy do czynienia z początkami modlitwy kontemplacyjnej. Wtedy dopiero wychodzimy poza dialog Bóg-człowiek. Modlitwa taka staje się prawdziwym spotkaniem (a nie tylko rozmową), a każde spotkanie z Bogiem ubogaca i umacnia.

Warunkiem skutecznej modlitwy jest tylko i wyłącznie wiara i wytrwałość. „Proście, a będzie wam dane” (Mt 7,7). Gdy człowiek dba o swój świat modlitwy, doświadcza głębokiej mocy uwielbienia, która właściwa jest wszystkim osobom o pogłębionej religijności i duchowości. Tak naprawdę, tylko w uwielbieniu człowiek w pełni oddaje się Bogu i Jego woli. Od tego momentu staje się niepokonany i wkracza w świat Ducha. Ducha, który jest miłością. Takie spojrzenie na modlitwę fundamentalnie przemienia człowieka w nowe stworzenie. Odzyskuje on wolność, a ta skłania go do częstszej modlitwy i większego uwielbienia.

Uwielbienie jest tą formą modlitwy, w której człowiek najbardziej bezpośrednio uznaje, iż Bóg jest Bogiem. Wysławia Go dla Niego samego, oddaje Mu chwałę nie ze względu na to, co On czyni, ale dlatego że „On jest”. Uczestniczy w szczęściu serc czystych, które kochają Go w wierze, zanim ujrzą Go w chwale. Przez nią Duch łączy się z naszym duchem, by świadczyć, że jesteśmy dziećmi Bożymi; daje świadectwo Jedynemu Synowi, w którym zostaliśmy przybrani za synów i przez którego uwielbiamy Ojca. Uwielbienie zespala inne formy modlitwy i zanosi je do Tego, który jest ich źródłem i celem.

Każdy ma swoją modlitwę

Na koniec chciałbym zaznaczyć, że w ramach kierownictwa duchowego należy poszukiwać takich form modlitwy, które najbardziej służą penitentowi. Nie powinno się narzucać jedynie form według własnego uznania, ale mieć na uwadze styl życia, możliwości i predyspozycje penitenta. Każdy idzie do Boga swoją drogą, dlatego trzeba być ostrożnym w promowaniu własnych doświadczeń z konkretnymi modlitwami, medytacją, kontemplacją czy samym sposobem modlitwy. Ojciec John Chapman OSB mawiał: „Módl się tak, jak potrafisz, i nie módl się tak, jak nie potrafisz”.

***

Penitent: Wiem, że modlitwa jest rozmową z Bogiem. Ale o czym?

Kierownik: O czym? O Nim, o tobie. O twoich radościach i smutkach, sukcesach i niepowodzeniach, o szlachetnych ambicjach i codziennych kłopotach. O twoich słabościach! Jednym słowem, poznać Boga i poznać siebie: być razem!

Fragmenty książki ks. Mateusza Szerzenia CSMA, „Poradnik duchowy. Praktyczny przewodnik po sztuce kierownictwa duchowego”. Wydawnictwo Michalineum.

Tytuł, śródtytuły, lead i podkreślenia pochodzą od redakcji Aletei.

Tags:
ksiądzksiążkamodlitwa
Modlitwa dnia
Dziś świętujemy...





Top 10
Zobacz więcej
Newsletter
Aleteia codziennie w Twojej skrzynce e-mail